tələbəlik xatirəsi

Nax. Resp. xəstəxanasının şöbə müdiri Zakir həkimin tələbəlik xatirəsi

Tələbə ikən Bakıya gələn atam mənə plaş almaq üçün o zaman “Köhnə Univermaq” adlanan yerə götürmüşdü. Birinci mərtəbədə bir neçə plaşa baxdıq. Atam seçdiyi plaşı geydim, eynimdə pis görünmürdü. Qiyməti ucuz olduğundan atam sanki bir tapıntı tapmış kimi “Çöx yaxşı, çox yaxşı” deyib, tərifləyirdi. Amm, amən nə deyəcəyimi şaşırmışdım, çünki, anlayamadığım bir qəriblik vardı. Elə bu zaman satıcı bizə yaxınlaşdı: - Əmi, plaşı kimin üçün seçirsiniz? Atam bir az da sərt tonda: - A bala görmürsən uşağa alıram? Satıcı bir az təəccüb bir az da kinayə ilə:

- Əmi, elə mən gördüyüm üçün deyirəm, axı bura qadın şöbəsidir. Sanki, başıma isti su tökdülər. Ətrafdakıların maraqla baxışları altında plaş da əynimdə atamla şöbəni tərk etmək istəyirdim ki, satıcı qolumdan tutub nəzakət ama, kinayə ilə dedi: - Cavan oğlan, görürəm ki, “plaş çox xoşuna gəlib”. Ama, gərək ya pulunu verəsən, ya da plaşı qaytarasan.

Ağıllı nazir

Naxçıvan Səhiyyə naziri Respublika xəstəxanasında təzə açılmış Reanimasiya şöbəsinə baxıb çıxarkən dabançəkən olmadığından təlaşa qapılan baş həkim və şöbə müdiri köməkləşərək barmaqları ilə bir təhər nazirin ayaqqabısını bir tayını geydirirlər. Elə bu zaman şöbənin baş tibb bacısı dabançəkən tapıb gətirir. Nazir ayaqqabının tayını dabançəkənlə geydikdən sonra o biri tayını da çıxarıb təzədən dabançəkənlə geyir.

Naxçıvandan lətifələr və lətifəsayağı hadisələr, Quşbaşlılar şəhərindən

Gülüş sağlamlığı artırır

Həkimlər gülüş obyektində

Hesabını bilə doktor

Bir psixiatr daha təcrübəli həmkarından soruşur:
- Sən niyə hamıdan səhər yeməyində nə yediklərini soruşurşan.
- Nə yediklərini öyrənərək, mənə verə biləcəyi pulu hesablamaq üçün.

Həkimlər gülür

Mədə Ağrısı

Təcili xəstəxanaya gətirilən Nəsir kişini rentgendə müayinə edərkən qarnında xeyli çay qaşığı olduğu görünür.
Həkim təəcüblə soruşur:
-Bu qədər çay qaşığı sənin qarnnda nə gəzir?
Nəsir kişi:
-Nə bilim, bir ay bundan əvvəl həkim mənə dərman yazdı və dedi ki, gündə bir qaşıq udum, mən də yekəsini uda bilmədim bunları uddum.

Sakitliyi sevən həkim

Çox danışan xəstə:
-Həkim, nə üçün mənə dilimi çixartmağı buyurdunuz, amma ona heç baxmadiniz?
Həkim:
-Sadəcə olaraq ressepti sakitlikde yazmag istəyirəm.

Çox ver, alım

Ana: -Oğlum sənə bir az pasta veriim?

-Yox, istəmirəm.

-Niyə, axı sen pastanı çox isterdin?

-Sən "bir az verim", deyirsən, axı

Etiraz

Uşaq: -Ana, qardaşım niyə ağlayır?

Ana: - Diş çıxarır.

-Dişinin çıxmasını istəmir?

Bel ağrıları: nedenleri, tedavi ve korunma

Bel ağrısı her ırk, yaş ve cinste rastlanan çok yaygın hastalıktır. Tıbbi araştırmalar sonucu insanların %90’ının bel ağrısından rahatsız olduğu anlaşılmıştır. Bel ağrılarının 90’dan fazla nedeni mevcuttur. Bunlardan önde gelenler doku iltihaplanması (romatizma, Brusella hastalığı), travmalar, spondilolistezis (omur kayması), osteoporoz (kemik erimesi), dâhili organların (böbrekler, rahim) hastalıkları, psikolojik nedenlerdir. Ama bel ağrılarının daha sık rastlanan ve son zamanlar daha çok artma eylemi gösteren nedeni bel osteokondrozudur. Türkiye’de osteokondroz, halk arasında “kireçlenme” veya “fıtık”, tıp alanında ise spondiloz, dejeneratif disk hastalığı, omur arası disk fıtığı vb. isimlerle adlandırılır. Aslında osteokondroz omurganın, özellikle omur arası disklerden başlayan distrofik-dejeneratif (disklerin histoloji-anatomik strüktürünün bozulması) hastalığıdır. Omur arası disk iki komşu omuru birleştiren esas yapı olup dışarıdan fibrotik bantlardan sanki tokunmuş fibröz halkadan (anulus fibrozis), ortada su tutma yeteneği olan süngersi kauçuk kıvamında jelimsi elastik çekirdekten (nukleus pulpozus) oluşmuştur.

Devamını bu dökümandan okuyunuz.

Bel OXZ sinir fəsadlarının müalicəsində xüsusi korset tətbiqi

Səmərələşdirici təklif

OXZ sinir fəsadlarının kəskin mərhələsində belə düşən gücü azaltmaq üçün yataq rejimi və korset bağlamaq lazımdır. Osteoxondrozun sinir fəsadlarının kəskin mərhələsində müalicə müddətini qısaltmaq, əstəliyin xronikləşməsinin qarşısını almaq, müalicəni daha effektli etmək üçün sərt yataqda bir neçə gün yatdıqdan sonra xəstənin, mümkün olduğu qədər, erkən aktivləşməsi vacibdir. Amma, xəstələr çox zaman həddən çox ağrıkəsici və miyoreleksantlar qəbul etdiklərindən ağrı və əzələlərin qoruyucu gərilməsi azalır, nəticədə onlar ayaq üstə duranda xüsusilə onurğa beyni, sinir və damarların sıxılması artır və patoloji proses daha da dərinləşir. Fikirimizcə, son zamanlar bel fəqərəarası disk yırtıkları münasibəti ilə edilən əməliyatların sayının artmasına bir səbəb də budur. Zədələnmiş onurğa funksiyonal biriminə düşən yükü azaltmaq və hərəkətləri məhdudlaşdirmaq üçün bir çox müəllif korset, ştank qaldıran (halterçi) kəməri və s. istifadə etməyi məsləhət görürlər.

B.e.ə. 130-cu illərdən bu günə qədər onurğa xəstəliklərində tətbiq etmək üçün ağac qabığı, dəri, müxtəlif təbii və süni materiallardan hazırlanmış müxtəlif formada onlarla korset təklif edilmişdir. Biz bel üçün təklif olunmuş korsetlərdən 30-dan çox kitab, jurnal, məqalə və 25 internet veb səhifəsində təsvir edilən qırxdan çox korseti araşdırdırdıq. Nəticədə, müəyyənləşdirdik ki, onlardan heç biri patologiyaya uğramış fəqərəarası diskə və oynaqlara düşən ağırlğı kifayət qədər azaltmır, çox seqmenti əhatə etdiyi və döş qəfəsini sıxdıkları üçün lüzumsuz hərəkətsizliyə səbəb olurlar.

Bunları nəzərə alaraq bel osteoxondrozun sinir fəsadlarında, xüsusən fəqərəarası disk yırtığının kəskin dövründə, manual terapiyadan sonra, fəqərəarası oynaqların artrozunda istifadə etmək üçün prinsipcə yeni korset (şəkilə bax) təklif edirik. Xaricdən dəri və ya dermantin, içərisi qalın bezdən olmaqla kifayət qədər sərt hazırlanmış korsetin yan hissəsi (şəkiıldə 7) qabırğa qövsünün ən aşağı dayanıqlı nöqtəsi ilə qalça darağını sıx birləşdirərək bel fəqərələrinə düşən ağırlığı paylaşdırmaqla zədələnmiş onurğa funksiyonal biriminə düşən təzyiqi azaldır və xəstənin önə əyilməsinə imkan vermir. Korsetin arxa-bayır hissəsindəki cibə yerləşdirilmiş sərt metal və ya plastmas lövhə oma, bel və döş fəqərələrinin arxa çıxıntılarına bərk sıxılaraq onurğanın bu hissəsinə dayaq olur, arxaya hərəkətə imkan vermir. Korset sərt olduğu, beli və qarını çox sıxdığı üçün qarındaxili təzyiqi artırmaqla onurğanın tonusunu yüksək tutur, diskətrafı damarlarda (qan və limfa) təzyiqi artırır. Fəqərəarası diskə düşən yük yanlara paylaşılaraq azaldığından diskdaxili təzyiq azalır. Nəticədə disklərin qidalanması yaxşılaşır. Korset bağlandıqda xəstəyə güvən verir, qarın və bel əzələlərinin aktivliyi azalır, beldə istilik artır, skolioz normallaşır və digər bel əyrilikləri tənzimlənir, deformasiyanın qarşısı alınır. Təklif olunan korset 14 il ərzində (1989-1994’cü illər Naxçıvan Respublika Xəstəxanası, 1994-2001’ci illər Türkiyənin Kayseri Qızıl Ay Sağlıq Mərkəzi, son 3 ildə yenidən Naxçıvan

Respublika Xəstəxanasında) 1250-dən çox xəstəyə tətbiq edilmişdir. Uzun müddətli müşahidələr nəticəsində müalicənin korset istifadə etməyənlərə nisbətən daha tez və effektli olduğu, yataq günlərinin sayının kəskin azaldığı, xəstənin əmək qabiliyyətinin daha tez bərpa olduğu, beləliklə müalicəyə çəkilən xərcin azaldığı müəyyənləşdirilmişdir. Korset qöştərişlərə ciddi əməl edilməklə hazırlanıb tətbiq edilməli, şəkıldə göstərilən ölçüləri hər xəstəyə özəl olaraq və dəqiq götürülməlidir. Bu zaman döş qəfəsinin ən aşağı yan sərt nöqtəsi (qığırdaqların bir birinə və döş qəfəsinə birləşdiyi nöqtə), bəzən X qabırğa qığırdağının sərbəst olması nəzərə alınmaqla, müəyyən edilir. Bel lordozunun düzlənmə dərəcəsi nəzərə alınmaqla lövhənin qoyulub qoyulmaması və forması müəyyənləşdirilir. Korsetin uclarını birləşdirən hissə 20-25 sm paris plastırından (cırıt, velkro) hazırlanır (şəkildə 8-9) ki, bağlanma anında qarnın vəziyyətinə (tox, ac, köp və s.) uyğun sıx bağlana bilsin. Korsetin kənarları qatlanaraq tikilir ki, yumşaq toxumaları zədələməsin. Korset kompleks konservativ müalicənin tərkib elementi kimi xəstəliyin kəskin dövründə, sərt yataqda bir neçə gün yatdıqdan sonra, ayağa durmazdan əvvəl və ya sərt yerdə ən azı 10 dəqiqə uzandıqdan sonra nəfəs vermənin sonunda kip sıxılmaqla bağlanır.

ŞƏKİL

Kotsetin çatmayan cəhətləri yumşaq toxumaların sıxılması və diskamfortun yaranması, uzun müddət istifadə edildikdə əzələlərdə atrofiyanın əmələ gəlməsidir. Bəzi xəstələr yanlış olaraq korseti uzun müddət, hətta, yatanda bağlayırlar. Korsetin maxsimum faydalı olması üçün xəstənin müəyyən edilmiş vaxtda qoruyucu rejimə ciddi əməl etməsi, yalnız ayaq üstdə olduğu zaman korsetin belində olması, uzananda açması, erkən, amma uzanmış vəziyyətdə həkimin təyin etdiyi müalicəvi bədən tərbiyəsinə (ekzersizlərə) başlaması və ardıcıl davam etdirməsi lazımdır. Yaxşılaşdıqdan sonra, korset yalnız ağir fiziki işlər zamanı, profilaktika məqsədi ilə qısa müddətə bağlana bilər.

Korsetin sxematik şəkili (ölçülər sm ilə ifadə olunmuşdur):

ŞƏKİL

1. Göbəkdən keçən bel-qarın ölçüsü. 2. Beldə hər iki XII qabırğanın uclarını arxadan birləşdirən məsafə. 3. Arxa – üst qalça tinləri arası məsafə. 4. I ölçüdən II-ni çıxdıqdan sonra qalan rəqəmin yarısı (hər iki tərəf üçün eyni). 5. Qalça daraqlarını birləşdirən xəttin ortasından III ya IV oma fəqərələrinin arxa çıxıntısına qədər olan məsafə. 6. Qalça daraqlarını birləşdirən xəttin ortasından IX-VI döş fəqərəsinin (lordoz və kifozdan asılı olaraq) arxa çıxıntısına qədər olan məsafə. 7. Döş qəfəsinin yanlardan ən aşağı dayanıqlı nöqtəsi yəni X (bəzən IX) qabırğa qığırdağının IX ya VIII qabırğa qığırdağına birləşdiyi yerlə qalça darağınını üst hissəsi arasındakı məsafə. 8 və 9. Birləşdirici hissə (20-25 sm-lik paris plastırından olmalıdır). 10. Onurğaya dayaq məqsədi ilə sərt material üçün korsetin arxasında cib.

Doktor Alekber Zeyniyev

(Mehmet BİBER-OZAN, Yahyalı, Kayseri/TÜRKİYE) 

Beyun, omur ilik, sinir sistemi
Deva, care ozanıyım istemi
İnşallah biz bulduk lokman hekimi
Dertlerin çaresi, sayın ALEKBER.

Kızılaydır dertlilerin durağı
Kalplerinde merhemetin ırmağı
Beyaz bezde tam hilallı bayrağı
Hastanın devası, sayın ALEKBER.

Mehmet Biber, hediyyemdir şiirim
Hekimlerin kiymetini bilirim
Bazan ırmak olur, bazan nehirim

Dertlerin çaresi, sayın ALEKBER.

Ələkbər həkimə hədiyə

(Xok kənd sakini Hüseynov Aban Qurban oğlundan)

Təzdən qaytardın cahana.
Sığmır dilə dahana,
Ələkbər təkin insana
Yüz yaşasam borcluyam mən.

Həkimlikdən alıb payın
Bilikdə loğmandır tayın
Xəstə diri çatsa ona
Şəfa tapıb alar payın.

Lənət olsun bəd nəzərə
Belə həkim düşməz ələ
Mənim kimi xəstələrə
Deyir ölmə, yaşa hələ.

Adı olsun ona kömək
Xəstələrə odur dirək
Aban deyir yüz yaşasın
Hər vaxt ondan xeyir görək.

(2003, Xök/Naxçıvan)

Seçim Arzusu

Soruşsalar məndən:
          - Nədir, ən böyük arzun?       
         - Mənə seçmə imkanı verin,
                                                 deyərdim.
Dostlar içindən dostumu,
          Öz həyat yolumu,
                   Qızımı və oğlumu,
                   Ağamı, həm də qulumu,
                             Ölümü ya da olumu,
                                                Özüm seçmək istərdim.
                                                                 

Fevral, 2010, Naxçıvan

Azadlıq və ölüm

Ey xalqım! Kölə kimisən, mübarizəyə heç həvəsin görünmür, Açıq hava məhbəsindəsən, ancaq ki, dəmirdən qəfəsin görünmür.

Azadlıq verilmir, alınır, ölüm bahasına olsa belə.

Ancaq mən ölümə getməyini deyiləm istəmiş,

Ustad “Ölümdən qorxmayan millətə ölüm yoxdur” demiş.

Ölümünə mübarizə ölüm deyil hələ

Tam tərsinə,

yaşamaqdan ötədir belə.

Ölüm zatən qaçınılmazdır, sən də bir gün öləcəksən.

Calış ki, o da başqalarının arzusu ilə deyil,

Sənin istədiyin zamanda

Amalına çatanda, olsun.



Yaşam türküsünün son akkordlarıdır ölüm.

Demək ki, yaşamın davamıdır ölüm,

Arzunun, amalının yaşamıdır ölüm.

Yaşamaq üçün ölümünə mübarizə etmək,

əsil yaşamaq olsa gərək!

Kamikadze yarada bilən millət,

Heç vaxt ölməyəcək, demək!

(Oktyabr-Noyabr 2009, Naxçıvan)

Mənim cizdiklərim

Cıxlımazdan “çıxış”

Həyatı anlamaq üçün çox çabaladım,

Heç fərqində olmadan altmışıma vardım.

Amma, biləmədim kimdir,

nədir bu dünya,

Yaradandır yoxsa yaradılandır

bu dünya.

Sanki, dünya, hərəkətdə olan bir qatar,

Kimsə tapmadı,

Hardan gəlir?

Gedir hara?

Bizdən sonra qalan,

daim hərəkətdə olam bu qatar.



Bunları dərk etməyə

nə mənim,

nə sənin,

nə də kimsənin gücü çatar.



Enində sonunda bu fikrə gəldik biz də:

Bildiuimizlə kifayətlənək.

Çox da dərin düşünməyək.

Elə səthdə üzək.

Yoxsa bataraq boğularıq,

Öz düşüncələrimizdə.

(- Necə, necə? -Elə beləcə).

Qeyd: şerdən başı çıxan birisinin mənim bu cızma qaralamamı oxusa (oxusa daaa…) və “bu nə forma şeerdir?” deyə düşünsə, onu qınamam. Amma, cavabsız da qoymam: - Hər hansı bir “forma” (ən təkmil variantda belə) nə zamansa olmayıb, yəni onu kimsə yaradıb. (Amma, gerçekden mənim məqsədim nə isə bir şeer forması yaratmaq deyil, fikrimdəkiləri ifadə etməkdir. Ehtimal edirəm ki, bu sərbəstlik nə vaxtsa mənim kimi birisinin işinə yarayacaq yəni çətini asanlaşdıracaq). (Aprel 2006)

Bəxtiyar Vahabzadədən ...

GERÇƏK GÜNAHKARDIR 

Qəribə əyyamdır, üz astar olmuş,

Bazarda satan çox, amma alan yox.

Mənim ürəyimdə indi yel vurub,

Yengələr oynayır, çəpik çalan yox.

Azadlıq qollarda bir kəmənd olub,

İndi qarğalar da gülə bənd olub,

Fələyin gərdişi tərs-avand olub,

Gerçək günahkardır, amma yalan yox.

Maşallah, çıxmışıq göyün seyrinə,

Bilən yox bu işin şəri, xeyri nə.

Qılan səcdə qılır tək öz xeyrinə

Haqqa səcdə ilə namaz qılan yox.

Bir ovuc torpaqdır hamının sonu,

Sağ ikən bir kimsə düsünmür bunu.

Hamımız acgözük, Allah xofunu

Qəlbinə, ruhuna, vallah, salan yox. 

Ölülər diridir, dirilər ölü, 

İstidir dünyanın odundan külü. 

Doğru danışanın kəsilir dili 

Öldürən haqlıdır, indi ölən yox. 

ALLAHDAN QANAD İSTƏDİM 

Allahdan qanad istədim, 

Allah mənə xəyal verdi. 

Bu qanadlı xəyal mənə 

Yaşamağa macal verdi. 

Allahdan fərəh istədim, 

Allah mənə kədər verdi. 

Bu kədərim, qədərimə 

Tamam başqa qədər verdi. 

Allahdan ağıl istədim, 

Allah mənə ürək verdi. 

Bu ürək mənim ömrümə 

Qəm üstündən qəm gətirdi. 

Allahdan dözüm istədim, 

Allah mənə qəzəb verdi. 

Mən Allahdan rəhm istədim, 

Mənə bollu əzab verdi. 

Mən Allahdan haqq istədim, 

Zülmünü gen-bol eylədi. 

Əzabların kotanına 

O, sinəmi yol eylədi. 

Q O R X U 

Mənim sol əlimdə yanıq yeri var, 

O mənə töhfədir körpəliyimdən. 

Odun odluğundan xəbərsiz vaxtlar 

Əlimi manqalda yandırmışam mən. 

Mənə "cız" dedilər, 

Ancaq qorxmadım. 

Əlimi yandırıb tanıdım odu. 

Mənim həyat ilə ilk tanışlığım 

Əlimi yandıran oddan başladı... 

Oxşadı gözümü hələ uşaqkən 

Ocağın al-əlvan alovu, közü 

Dünyaya gələli, bilmirəm nədən 

Nəyə vurulduqsa, yandırdı bizi... 

Mən oddan qorxmadım yanana qədər; 

Mən qorxu bilmədim qanana qədər. 

Elə ki, yandım, 

Odla oynamaqdan qorxdum, dayandım. 

Başlandı qorxu- 

Başlandı ehtiyat- 

Başlandı həyat... 

BÖL GÖRÜM 

'Bəxtim, mənə yar ol', deyib çağlaram, 

Yar olmasa de bəxtiyar ol görüm. 

Gələcəyə ümidimi bağlaram, 

Bir an sonra nə olacaq, bil, görüm. 

Yaz ayları çağıldayan selmisən? 

Bu dünyanı oyuncaqmı bilmisən? 

Həyat səni güldürəndə gülmüsən, 

Hünərin var, ağladanda gül görüm. 

Dünyamızı yasa, toya bölmüşük, 

Sevdamızı oda, suya bölmüşük, 

Ömrümüzü günə, aya bölmüşük, 

Min arzuya, min diləyə böl görüm. 

Q I Z I M A 

Gəlirsən, gedirsən… 

Gözüm önündə, 

Bilmirsən nə sorur, nə deyir atan. 

Üzündən, gözündən, 

Hər bir sözündən 

Qəlbini oxumaq istəyir atan. 

Gəlirsən, gedirsən… heç nə sormuram, 

Baxışlar danışır, baxışlar ancaq. 

Bilmək istəyirəm, a mənim balam, 

Səni isidirmi qonduğun budaq? 

Qınama, bələdəm mən bu həyata, 

Kim çərxi geriyə döndərə bilmiş? 

Övlada qızıldan təxt verər ata, 

Qızıldan bəxtini kim verə bilmiş? 

Gəlirsən, gedirsən. 

Dəyişmiş bizim 

Sözümüz, sorğumuz… 

Bu sən, 

bu da mən 

Elə gəlirsən ki, elə bil, qızım, 

Bu evdə doğulub böyməmisən. 

Bir az yad olmusan, 

Bir az utancaq, 

Əvvəlki ərkini istərəm yenə. 

Gələndə qonaqsan, gedəndə qonaq, 

Nə tez özgələşdi bu ocaq sənə? 

Sənin xislətin də nə tez dəyişdi, 

Demə gileyliyəm, yox, yox, şadam mən, 

Sev ki, seviləsən… 

Bizimki keçdi, 

İndi sənin üçün narahatam mən. 

Qoru hər ləkədən məhəbbətini, 

Hər yerdə, 

həmişə, 

hər zaman, qızım. 

Arxan-ata evi… 

Səadətini 

Yalnız ər evində tapasan, qızım.

Büyük Bey’i Hatırlarken

Yurtların kaderi evlatlarınınki gibidir; Azerbaycan Türkleri tarihboyunca zulüm çekmiş, savaşlardaayaklaraltında kalmış, tıpkı vatansever evlatları gibi paramparça olmuşladdır: Babek vücudu parçalara ayrılarak, M.E.Resulzade ömrünün sonuna kadar mühaciretdevatan, istiglalhasratıyla yanarak, son nefesinde üç kez “Azerbaycan” diyerek, Hüseyin Cavid Sibirya çöllerinde donarak, ama vatan sevgisinden ve düşüncelerinden hiç ama hiç taviz vermeden can vermişlerdir.

Ebülfez Elçibey, konuşmalarından meydana gelen “Bu Menim Taleyimdir” adlı kitabında, milletinazatlığı için ölümüne mücadele etmek ve bundan dolayı hapishanelerde yatmanın kendi kaderi olduğunu söylemiştir. Onu yakından tanıyanlar, onun gerçekten vatan-millet için her şeyini verebilen büyük bir insan olduğunu bilirler. Tanınmış Azerbaycan şairi Bahtiyar Vahapzade bir şiirinde şöyle diyor:

Yaşamak yanmaktır, yanasan gerek,

Hayatın manası yalnız ondadır.

Eğer şam yanmırsa yaşamır demek,

Onun yaşamağı yanmağındadır.

Ebülfez Elçibey de bir mum gibi yanarak milletinin meşalesi oldu. Bu meşale, benim ve benim gibi binlerce gencin “yeniden doğmasına” yani hayatının anlamının değişmesine neden olmuştur. Nasıl mı?

70.li yıllarda genç bir doktor olarak çalışmağa başladığım zaman Rusça yazar və konuşur, iki yıllık Millî Demokratik Devletimizin Rus Kızıl Ordusu tarafından sapı kendimizden olan baltaların-kandırılmışların yardımı ile işgâl edildiği günü (27 nisan 1920) bayram olarak kabul eder, bu devletin kurucularını hemçinin Müsavatçıları “halk düşmanı”, Lenin ve Stalin’i babamız bilir, Komünist Partisi’ni methederdik. Tıpkı doğduğu gün caminin avlusuna atılmış, başkaları tarafından bulunup büyütülen, gerçek anne ve babasını tanımayan, geçmişini bilmeyen biri gibi. Sözün asıl manasında Sovyet idioloqları tafafından mankurtlaştırılmıştık. Yüzbinlerce genç aynı durumdaydı. O zaman Elçibey ve arkadaşları korku ve zorluklara göğüs gererek gerçekleri bu nesle anlatmaya, unutturulmuş hafızasını yeniden canlandırmaya başladılar. Bunda, o zaman Elçibey’in Prof. Ziya Bünyatov'la Azerbaycan Akademisi’nin Elyazmaları Enstitüsü’nde çalışarak saklı belgelere

ulaşabilmeleri de etkili olmuştur. O, daha sonra, Rus İmparatorluğunun zayıflaması ile milyonlarca Azerb. türkünün meydanlara çıkarak millî azatlık mücadelesine kalkmasını yönetenlerden biri hetta birincisi oldu.

Büyük Bey, ( sağlığında, biz ona böylə hitab ederdik. Və bundan sonra da həp böyle anaracağız) şu meziyetleri ve hizmetleri ile önder oldu, ölümsüzler arasına katıldı ve ben onu bu meziyetleriyle hep hatılayacağım:

O, Büyük bir Türkçü idi:

- Konuşma ve yazılarında XX yy. başlangıcında Ali Bey Hüseyinzade tarafından ortaya atılmış, Ziya Gökalp tarafından bir ideale dönüştürülmüş, Mehmet Emin Resulzade’nin siyasallaştırdığı, bir bayrak haline getirip devlet kurduğu "Türklük, Demokrasi, İslam" idealini ve Atatürk devletçilik tecrübesinin çağdaş yorumunu yapmıştır.

- Türklerin Ermeni, Fars ve Çinlilerle karşılıklı tarihlerinin öğrenilmesi ve araştırılmasında önemli katkıları olmuştur.

- Azerbaycan devlet dilinin Türk dili olarak yasallaşmasında, Türk dilinin ve Latin alfabesinin gelişmesinde başkaları gibi sözde değil, işte büyük katkıları olmuştur.

- Türkiye hayranı idi. 1993’de, yakın dostum 19.dönem Milletvekili Dr. Seyfi Şahin’e, Elçibey cumhurbaşkanı iken, Türkiye’nin yapabileceği yardım teklifine verdiyi cevap aynen şöyledir: “Bizler sıkıntıya girebiliriz; ama bizim için Türk dünyasının yıldızı olan Türkiye herhangi birbelayagirmemelidir”.

- Türk-İslam felsefesine kendine özgü katkıları olmuştur. İslam’ın daha çok barıştırıcılığı ve insan ahlakında eğitici rolünü vurgulamıştır.

- Onun şaheserlerinden biri de Bütov Azerbaycan uğrunda verdiği mücadelesi idi. Asrımızın milletler asrıdır. Türk dilli devlet ve topluluklarının da birçok problemlerini çözmek, dünyada hak ettiği yeri bulmak için bir araya gelmek, Umum Türk Evi gibi güçlü bir birlik oluşturmak doğal hakkıdır ve başkalarına kıyasla daha fazla imkâna sahiptir, diye düşünüyorum. Kökleri Türkistan’dan başlayıp dalları Anadolu’ya uzanan Batı-Doğu Türk Birliği ağacının gövdesi Azerbaycan’dır. Azerbaycan’ın önemi sadece jeopolitik konumu ve doğal zenginliğiyle değil, Nevruz bayramı gibi Türk millî örf-adetlerine, diline çok bağlılığı; sanatın her sahasındaki varlığıyla da, Türk Birliği’nin yolu Bütöv Azerbaycan’dan geçer. Kimilerine fantastik gibi görünse de bu Evi kurmak Büyük Bey’in amacıydı. Bu ideal ve onun uğrundaki mücadele, onu Türk Dünyası’nın liderlerinden biri yapmıştı. O, 1996’da Nahçivan'da göz hapsindeyken, İzmir’de yapılan ve Amerika’da yaşayan Türklerden Saka Türklerine kadar tüm Türk devlet ve topluluklarının katıldığı Türk Halkları Kurultayı’nda “Onur Başkanı” seçilirken tüm temsilciler bunu yarım saat ayakta alkışladılar. O, Türk Halkları Asamblesi’nin Fahri Başkanı, Avrasya Ödülünün sahibi idi.

- Ebülfez Beyin en büyük hizmeti, çox büyük fedakarlık yaparak Rus Ordusunu Vetenimizden çıkara bilmesi olmuşdur. Postsovet mekanında büyük devletlerin de, cabasına rağmen Gürcüstan, Maldova kibi respublikalar Rus Ordusunu bu gün de öz ülkelerinden çıkara bilmirler və gözüken bu ki, bu hala uzun sürecek.

Ebülfez Bey çok büyük demokrattı:Bir örnek vermek gerekirse; 16 haziran 1989 Bakü’de yarı yasal şeraitte geçirilen AHC’nin kuruluş konferansında o, AHC’nin başkanlığına seçildi. Tartışmalarda serbest ortam oluşsun diye, başkan olmasına rağmen, Bey, sadece temsilci fonksiyonu taşıyor, hatta kararların onayında oy kullanma hakkına bile sahip bulunmuyordu.

Geniş kalpli bir insandı: Haydar Aliyev'in hakimiyete getirilmesinde Bey’in çok yardımı olmuştur. Haydar Aliyev hakimiyete geldikten sonra onu ve arkadaşlarını yok etmeye çalışmıştır. Tüm bunlara rağmen, onun Haydar Aliyev’e hiç kini olmadı, meşru yollarla mücadele etmeyi tercih ederdi. Hep tavsiyesi şuydu: ‘’Önce iyi insan olmaya çalışın; iyi alim olmak kolay, iyi insan olmak çok zordur’’.

Bey birleştirici bir karaktere sahipti:

Onun Bakü’ye gelişi ile muhalefet cephesinde Demkongres etrafında birleşmeğe doğru bir gelişme vardı. Ama onun ölümüyle hatta AHCP parçalandı, hem de Azerbaycan Demokrasisi için çok önemli bir sınav aşamasında.

Büyük Bey çok dost canlı ve dostluğa sadık bir insandı:

O dostlarını sevdiği gibi etrafındakiler da onu çok severdi. Ölümünden az önce söylediklerin dikkat edin: “... mende xerçenk (kanser) hastalığının olduğunu bilip üzüme bakmağa azap çeken dostlarım, size bu azabı verdiğim için bağışlayın.” Bey’in hastalığını uzun süre kendinden ve milletten saklı tutan bu dostlar, bir doktor olarak bana göre, kendileri de farkında olmadan yanlış yapmışlar; Bey gibi Büyük İnsanların hastalıklarını bilmesi gerekirdi.

Hayranlarından biri olan, çocuğunun adını Elçibey koyan Elman Türkoğlu’nun ağlamaktan gözyaşı da kurumuş, her gün sabahın erken saatinden ta gece saat üçe dörde kadar Bey’in mezarı başında nöbet tutuyor. "Ben onun askeriydim, Paşasız yaşayamam” diyor.

Elçibey’in Bakü’deki cenaze törenininde herkesin, hatta onu zamanında dinlemeyenlerin ve üzenlerin, göz yaşlarına boğulduğunu görünce bana göre derin anlamı olan bir olayı hatırladım: Naxçıvannln Şahbuz ilçesinde hekim gibi çalışırdım. Çok ağır bir hastamın Rusya’da çalışan biricik oğlu, defalarca çağrılmasına rağmen gelmedi, zavallı anne ‘Rahim! Rahim’ diyerek can verdi. Öldü haberini aldıktan sonra oğlu geldi ve çok masraflı bir cenaze töreni düzenledi; annesine pahalı bir mezar yaptırdı. O zamandan hiç unutamadığım ve zaman-zaman tekrarlanmasına şahit olduğum bu tür olaylar insanı düşündürüyor: neden biz Türkler insanlar öldükten sonra onlara daha çok değer veriyoruz?

Bazı önemli tablolara yakından bakarken çok şey anlaşılmaz, uzaktan bakmak gerek. Ebulfez Bey de zaman geçtikçe daha iyi anlaşılacak ve daha çok anılacak diye düşünüyorum. Nedense, Bey’in ruhu karşısında hep beni rahatsız eden bir suçluluk duygusu şimdi beni daha çok sıkıyor; 1992‘de AHC’nin yaptığı yanlışlıklara karşı itiraz ederek Nahçivan’da 26 kişi AHC-den ayrılarak Azerbaycan Demokratik Partisini (ADP) kurmuştuk. Bey’in cumhurbaşkanlığı seçimlerinde “AHC hakimiyete gelmeğe hazır değil” gerekçesi ile, parti olarak seçimlere katılmama kararı almıştık. Ben o zaman kararın eleyhine oy kullanan tek kişi olsam da, kararın gerekcesini doğru bulsam da, bunun Beye karşı bir haksızlık olduğunu düşünür ve rahatsız oluyorum.

Büyük Bey’in ölümünü duyunca içim sızladı. Bu hissi bir kaç ay önce “Azatlık”(Emperyalist zulümden kurtulduktan sonra ilk resmi azat yazılı basın organımız) gazetesinin kurucusu ve redaktörü olan, tanıyanlarının kalbinde hep yaşayacak, gerçekten büyük insan Necef Necefov’un ölüm haberini duyunca da yaşadım. Büyüklerin talihleri nasıl da birbirine benzer; Necef Bey de vatanın dertlerine dayanamadı; tıpkı Elçibey gibi kansere yenik düştü.Bu iki büyük insanın varisi olarak, bugün Azerbaycan’da demokrasinin dayanağı yazılı basındır. Şimdi Azerbaycan’ın her şeyden çok millî birliğe, orduya, iktisadi kalkınmaya ihtiyacı var; bütün bu konularda başarılı olmak da ancak demokrasi ile mümkündür. Kanaatimce demokrasi hem araç hem de amaç olmalıdır.

Bey’in ve Necef Necefov’un sadık devamçılarından olan “Yeni Müsavat” gazetesinin baş redaktörü Rauf Arifoğlu tutuklanmıştır. Rauf Bey’i şahsen tanırım, ona yöneltilen suçlamanın doğru olacağını hiç düşünmüyorum. Görünen o ki, Azerbaycan şimdiki iktidarı demokrasiyi tamamen yok etmek istiyor. Ne yazık ki, “NewYork Times’’ gazetesi dahi Rauf Bey hakkında yazı yazmasına rağmen, Türkiye’de beklenen tepki yoktur.

Büyük Bey’in ruhunun şad olmasını istiyor isek, onun ideallerini yaşatmalı, arzularını gerçekleştirmeye çalışmalı, başladığı mücadelesini sonuna kadar devam ettirmeliyiz; Kuzey Azerbaycan’ı, demokrasisini güçlendirerek demokratik ülke durumuna getirmeli, Birleşmiş Azerbaycan’ı yaratmalı, Geniş Türk Birliğini inşa etmeliyiz.

Ebulfez beyin hatırasını ebedîleştirmek için canı kadar sevdiği Türkiye’de ona anıt yapılmalıdır.

Kadirbilir Türk Milleti ve Tüürkiye Cumhuriteti Devleti’nin, onun anısını Ankara, İstanbul, İzmir, çok sevdiği Kayseri, Antalya, Samsun, Trabzon, Erzurum, Kars ve Iğdır gibi şehirlerde yaşatacağına, adının meydanlara, parklara ve caddelere verileceğine yürekten inanıyor, ilgili ve yetkililerin harekete geçmesini bekliyorum.

Ruhu şad olsun!... Ağustos 2000, Kayseri.

Yerde Kalmış Türk Kanı

Ölüm ‘’İnsan hayatı’’ adlı türkünün son sözleridir. İnsanlar kibi ölümler də farklı oluyor. Şehit olmak ise hem ahireti kazanmak, hem de kalplerde yaşamak demektir. Vatan uğruna şehit olabilme zirvesine ulaşabilen insan yetiştirme, milletin kalite göstergesi olsa gerek. Çünki toprak, uğrunda ölebilen varsa ve gerektiğinde şehit kanı ile sulanırsa Vatandır!... Şehitlerimiz önünde diz çöker, Allah’dan Onlara Rahmet, tüm Türklere baş sağlığı dileriz.

10 yıl önce Azerbaycan halkının hatırasına ‘’Kara Yanvar’’ olarak kazınan ocak ayının 19’nu 20’sine bağlayan gece saat 00 20’de Sovyet Ordusu o zaman uymak zorunda olduğu tüm yasa ve kuralları barbarcasına çiğneyerek kendi paramızla yapılmış, kendi petrolümüzle doldurulmuş ağır teknik araçlar, tırtırlı tanklar ve savaş gemileri ile Baküye saldırdı. Bu ‘’kara gün”leri hatırlamak hem çok acı verici, hem gurur verici ve hem de çok zaruridir: Acı vericidir, çünki, Azerbaycan’a hiç unutulmayacak ağır insani, maddi, manevi zarar verdi; gurur vericidir, çünki, kanlı imparatorluk amacına ulaşamadı Kuzey Azerbaycan’da Milli Azatlık Harekatını (MAH) yok edemedi, tam tersinə bu vahşilik, bu acı Azerbaycan türklerini bağımsızlık uğrunda daha sıx birleşmeye sevk etdi; zaruridir, çünki, bu olay hiç ama hiç unutulmamalıdır; tarihimiz boyu başımıza gelen bir çok facialar hep unutkanlığımızdan kaynaklanmıştır.

Olayın nedenleri:

1.Genel ve geniş açıdan bakarsak, bu, emperyalizmle ona baş kaldıranların kanlı ve acımasız bir mücadelesi idi.

Çarizmin sükutundan sonra Lenin, Markisizmi reforme ederek, halkları, özellikle işçi-köylü kütlelerini, sosyalizm-komünizm idealleri ile kandırarak imparatorluğu yeniden diriltti. Garbaçov ‘’yeniden kurma’’ ve ‘’açıklık’’ (qlasnost-aşkarlık) adı altında demokratik düzenlemeler yaparak İmparatorluğu yeniden berpa etmeye kalkıştı. Ama Lenin gibi başarılı olamadı, halkların karnı yalanlara toktu. O zaman Emperyalizm asıl yüzünü göstrmeye başladı: 1986’da Kazakistan’da Jeltoksan olayları, 1989’da Tiflis’te, çok sonralar Çeçenistanda katliamlar yapıldı. Yani, yani bilinmesi gereken şu ki, bir kere bu tür barbarlıklar Rus emperyalizmi için yabancı değil.

2. Rus, Kafkasya’da çok önemli jeopolitiğe sahip, doğal kaynaklar bakımından çok zengin, bir araya gelirlerse (gerçi zor görünüyor) dünya gücü oluşturacak Türk Dünyası için kilit konumunda olan Azerbaycan’ı, ne pahasına olursa olsun, kaybetmek istemezdi. Hem de, Azerbaycan’ın ayrılması, Varşova Paktı’nın çökmesinden sonra Sovetler Birliği’nin dağılması demekti; Nasıl ki şimdi Çeçenistan’ın ayrılması Rusya Federasyonu’nun parçalanmasını kaçınılmaz kılar.

3. Halklar (SSCB’de 230 civarında farklı dil konuşan topluluk vardı) milli deyerlere söykenen, esil demokrasinin hakim olduğu ülkelerinde insanca yaşamak arzusu içindeydiler. Asırlar boyu ezilen, paramparça olan Azerbaycan türkleri de önce Ermeni hayasızlığına karşı olan mücadelesini her tür fitne-fesat kaynağı emperyalizme karşı çevrilmişti. Elçibey’in önderliğinde Azerbaycan Halk Cephesi aparıcı rol üslenmişti. Mart 1990’da, Azerbaycan Parlamento seçimini AHC’nin kazanması büyük ihtimal idi. Rus yönetimi bu harekatı yok etmek için Milli Azatlık Harekatını doğal ve demokratik mecrasından saptırarak, onu kasıtlı olarak radikalleştirdi, zor kullanmağa ortam yaratdı, tecrübesiz halkı buna sevketti. Belelikle, hem özünün vahşi baskınına hakk kazandırmak amacı ile uluslararası arenada azerbaycan rürklerini sivil yöntemlerle idare olunmayan, isyançı halk kibi gösterdi, hem de eli yalın halkı kendinin alışık ve güçlü olduğu alana-savaş alanına çekti.

Dikkat buyurun, 19.01.1990’da Sovetlerin Ali Organı Bakü’de, saat 00’dan başlayarak olağanüstü hal kararı veriyor. Ordu, ocağın 19’unda saat 21.00’den şehre saldırmaya başlıyor, halka haber verilemesin diye Az.TV patlatılıyor, halka olmazın divanı tutultuktan sonra sabah saat 7’de olağanüstü hal ilan ediliyor. Kısacası olayın mekrli bir plan olduğu ortada.

Olayın Sonuçları: Çoğu alkol almış, aralarında Ermeni asıllı Türk düşmanları da blunan vahşiler çocuk-kadın, hemşire-doktor dahil karşısına çıkan herkesi tanklar altında ezdi, kurşuna dizdi. Sonuç: 170 ölü (çocuk, kadın ve yaşlılar dahil), 744 yaralı, 400 civarında kayıp ve bu kuru rakamların bile belini bükebilecek milyonların ağıt sesi, ana feryatları, ‘’karanfil göz yaşları’’.

AHC paramparça edildi, liderlerinin çoğu tutuklandı, halk bütünlükle olağanüstü hal rejimine tabi tutuldu (1988’den başlayarak kısa aralıklarla toplam 29 ay halk bu rejimde yaşatılmıştı); seçim ertelendi; aynı zamanda Ermenilerin silahlanması ve harbe hazırlığı kolaylaştırılıyordu; halk içerisinde kuvvetler bir birine karşı koyuluyor, dışarda olan suçlu kendi aramızda aratılıyordu; böylece Azerbaycan bağımsızlık sürecine her yönü ile zayıf girdi.

Ama Olayların olumlu sonuçları da vardı: Bir kere halkı korkutup MAH’dan saptıramadı, bence, tam tersine Sovetler Birliği terkibinde bağımsızlığa inananlar da ‘’yeniden kurmanın bir yeniden kırma’’ olduğunu gördüler. Anlaşıldı ki, Moskova için milli liyakat, cumhuriyetlerin bağımsızlığı boş sözlerdir; halkda Sovyet ve Komünist Hakimiyetine karşı nefret gelişti, parti biletleri kütlevi sekilde yakıldı; Halk iktidar ve mühalefet ayrımı yapmadan bir araya geldi. Sokağa çıkma yasağına rağmen 2 milyonu aşkın kişi matem mitingine toplandı, 3 gün matem ilan edildi, 40 günlük genel grev başlatıltı; Azerbaycan Ali Sovyeti başkanının olağanüsü hale itirazı yayınlandı, onun kaldırılması ve ordunun çıkarılması için Ali Sovetin kararı alındı. Azerbaycan dünya kamuoyunun gündemine girdi, İran ve diğer Türk-müsülman devletlerden özellikle Türkiye’den manevi destekler (mühteşem Kayseri mitingi gibi) geldi, ilşkiler gelişti. Bir sözle Sovetler Birliği’nin dağılmasına çok büyük zarbe oldu.

Evet yaşam mücadeledir ve güçlüler kazanar. Hangi yönden olursa olsun, kendini geliştirecek ve güçlü olacaksın. Galiba biraz da kanımızda olan şiir ve mersiyeseverlikle biz bu olayı daha çok ‘’Ağla, karanfil, ağla’’ diyerek ağıt merasimine çevirdik. Oysa bu olay ‘’Ağ ayının’’ ağlamadan, sızlamadan anlamadığını bize anlatmalıydı. Bir Azeri ata sözü var, ‘’Yalvarmakla domuz darıdan çıkmaz’’. Şehitlerin kanı yerdeyken, olayın asıl suçluları cezalandırılmamışsa katillerin Azerbaycan’a ayak basması normal olamaz.

Bugün Azerbaycan çok zayıftır, ama ona hiç yakışmıyor diye düşünüyorum. Ben 1987-89 yıllarında Nahçıvan’da özellikle gençlerin kuş tüfenkleriyle Ermenilerle nasıl savaştığının, Rus tankının üzerine yürüdüğünün canlı şahidiyim; bu millet Nesimiler, Şıhlinski, Mehmandarov ve Hezi Aslanov gibi generaller, Hüseynbala ve Mehtiler yetiştirebilmişse mutlaka bir gün bu milletin genlerindeki kahramanlık, kan yaddaşlarındaki intigam hissi baş kaldıracak ve Ermeni dığalarını kendi topraklarından kovacak, inşallah “Karabağ yarasını” kesip atacak.

Dünyada devletler merak ve amaçlarına uygun kuruplaşmalar halindedir. Ama, kanaatımca, böyle bir kuruplaşmaya herkesten çok Türk topluluklarının ihtiyacı, hakkı ve imkanı var. Düşmanlarımız çok, hem de aşağı yukarı aynı, dil, kültür, örf-adet aynı, çoğrafi mekan elverişli. Ne kadar ki, birliyimiz yoktur, teker teker mücadele yapırık, bu işler o kadar zor olacak. Bu tür ulusal ve taleyüklü işler ‘’dostum-kardaşım’’ ilişkisinden ve ya hakimiyyetde olanların bir birine destek olmak gibi günübirlik siyasetten çok yüksekte, perspektifli, gençlere yönelik uzunvadili bir program olmalıdır diye düşünüyorum. (19 01 2000-ci yıl, TC Azerb. Kültür Derneyi Kayseri şübesi, 20 Ocak Bakü Katliamının 10 yıllığı münasebetiyle konferansda çıxış).

Müxaliflik (Və ya demokrat harayı)

İstər təbiətdə istərsə də cəmiyyətdə hətta insanın daxilində iki qütblülük var: isti-soyuq, gecə-gündüz, şimal-cənub, yeni-köhnə. Bu ikiliklər inkişafın dinamizmində əsas şərt və istiqamətverici qüvvədir. Hətta, problemləri əsasən düşüncənin gücü ilə həll etməyə çalışan din də bu təbii qanunauyğunluqdan yan keçə bilməmış, alternativ kimi şeytanı yaratmışdır. Bu məsələni insan misalında bir az incləyək. Çox bəsit şəkildə götürsək, insan psixoloji cəhətdən 3 əsas hissədən (parçadan) ibarətdir: birincisi, təbiətin bir parçası kimi, bitki və heyvanlarda da olan, irsi olaraq insana keçən instinktlər. İkincisi, konkret bir insanın şəxsiyyətini xarakterizə edən eqo (ağıl, nəfis). Üçüncüsü, yaşadığı ortamda əldə etdiyi təcrübə, aldığı tərbiyə və təhsillə qazandığı super eqo (vicdan, ruh). Bunlardan insanın inkişafı üçün ağilla (eqo ilə) vicdan (super eqo) ikiliyi daha vacib yer tutur və bunlar iki, bir birinə əks qütbü olan bir tamdır. Məsələni bir qədər də sadələşdirsək insanın daxilində bir ikiliyin yəni ağılla vicdanın bir mübarizəsi var ki, o da yaşamın və inkişafın hərəkətverici qüvvəsi, yol bəlirləyicisidir. Son dərəcə bəsit tanımlasaq, ağıl insanın anadan gəlmə olan qabiliyyətlər və sonradan qazandığı bilgi və təcrübəyə dayanaraq yaşamını sürdürmək üçün özünə faydalını götürmək, əksi olan yəni ona ziyan gətirəcək olandan uzaq durmağı təmin edən psixi prosesdir. Vicdan isə aldığı tərbiyə və təhsil (o cümlədən dini) əsasında ailə, cəmiyyət, allah qarşısında öhdəliyi, borcudur. Hər hansı bir təsirli hadisədən ayrıldıqdan sonar tək başınıza qaldıqda ``öz-öünə danışdığınızı`` xatırlayın. Heç fikirləşdinizmi ki, bu “öz” və “özünə” yəni bu iki “tərəf”, bu bir biri ilə mübahisə edən tərəf, kimlər? Əslində hamı hər hansı bir işi gördükdən və ya bir problemi həll edib qurtardıqdan sonra, o prosesi beynində, öz özünə götür qoy edib, yaxşı pis tərəflərini fikirləşər, ``öz-öünə danışar``, sanki iki nəfər kimi söhbət edər. Bu “iki nəfər”-dən biri bu işin (problemin) faydalı tərəflərini göstərər, digəri çatmayan tərəfləri tənqid edər. Məncə, bu iki “nəfərdən” biri ağıl, digəri işə vicdandır. Sanki, ağıl hər hansı bir şəkildə faydalanmaq üçün etdiyi bu hərəkəti (işi) əsaslandıraraq vicdan qarşısında hesabat verir. Vicdan isə ətrafa, cəmiyyətə, həmin insanın ideya və tərbiyəsinə uyğunluq dərəcəsini müəyyənləşdirir, uyğun gəlməyənləri tənqid edər. ``Böyük Dayaq`` filmində müəllif bu incə məqamı çox yaxşı vermiş. Rüstəm kişinin Qızıl Gül kolunun altında özü ilə söhbətini xatırlayın. Rüstəm kişi bir şəxsiyyət olaraq, özünə məxsus xarakter, ağıl və düşüncəsi ilə gördüyü işlər haqqında qarşısındakı dev kölgəyə (vicdanına) hesabat verir. Beləliklə, insanı əhatə edən istər təbiət istərsə də cəmiyyətdə, hətta insanın özündə belə ikililik var və bu ikilik bir-birini (bütövlükdə isə insanı, cəmiyyəti) tənzimləyir, tarazlayır. Yəni, əsaslandırmaq istədiyim bu ki, alternativsiz, tək tərəfli normal inkişaf mümkün deyil. Bir düşünün, Yer Kürəsinin şimal ya cənub qütbü a planetin varlığı mümkün olarmı? Bu inkişaf etmiş dövlətlərin idarəetmə üsulu demokratiyadır. Yəni biz də inkişaf etmək istəyiriksə, bir ovuc ``dığanın`` əlində aciz qalmaq istəmiriksə, millət olaraq bizdən çox daha az imkanları olanların bizdən çox qabaqda olmasının səbəbini öyrənməli və təcrübələrindən yararlanmalıyıq. Dörd bir yanı su ilə əhatəli bir adada ``yapon möcuzəsi`` ilə insanlığı heyrətə salanlarla, cox zəngin torpağa sahib Türkmən soydaşlarımızın yaşamı arasındakı fərq, məncə, demokratiyanın müqayisəli göstəricisidir. Demokratiyanın əsas şərti isə fikir pluralizmi, çox partiyalı sistem, insanlara seçmə imkanı verən, alternativi olan, yəni tək qütblü deyil, müxalifəti olan siyasi sistemdir. Cəmiyyətin doğru istiqamətdə inkişafını təmin edən qüvvə hakimiyyət müxalifət ikiliyidir, daha doğrusu onların normal münüsibətləridir. Qeyd etdiyimiz insan misalında ağil hakimiyyətdirsə müxalifət onun vicdanıdır, xalqın ağlı ilə vicdanı vəhdət təşkil etməlidir. Yəni, hakimiyyət (ağıl) və müxalifət (vicdan) birliyi (vəhdəti) tandemi yaranmalıdır. Biz də millət olaraq bunu yarada bilsək, qatı düşmənimiz olan erməni Koçaryanla görüşən İ. Əliyevin müxalifətlə də görüşməsinə, müxalifətin isə daha konstruktiv olmasına nail ola bilsək onda normal inkişafımıza nail ola biləcəyik. Cox təəssüflər olsun ki, bizi bütün əlamətləri ilə təkpartiyalı sistemə sürükləyirlər (ən azından Naxçıvanda bu faktdır). SSRİ təkqutblülük “xəstəliyi” ilə bütün dunyanın “bəlasına” cevrilmişdi. Meşşan (obıvatel) o günləri özləyə bilər (çoxları bunu heç gizlətmir), ama demokratiya çox yaxşı idarə etmə metodu olmasa da hələ bundan yaxşısı kəşf edilməyib. Müxalif olan hər şey, ilk öncə bəy, sonra cəbhəçi, daha sonra musavat, indi isə müxalifət kimi ifadələr bütün imkanları (sərvətimizi və gücü) acgözlüklə əlində cəmləşdirmiş iqtidarın tabeliyi və ya asılılığında olan KİV-in təbliğat maşını tərəfindən xalqın gözündən salınmağa çalışılmışdır.

Yadıma bir əhvalat düşdü. Bir kəndə evdə xəstəni nüayinə etməyə getmişdim. Xəstənin anası, mənim əvvəllər müalicə etdiyim və mənim xatirimi çox istəyən yaşlı qadınla görüşüb hal əhval tutduqdan sonar, xəstənin böyük qardaşı zarafatla dedi: - Ana sən bilirsən ki, doxdurun, köhnə müxalifətçidir? Arvadı sanki ilan vurdu, mənə dönüb içdən gələn bir səmimiyyətlə: - Bala, başaa dönüm, nə olursan ol, muxalivət olma. Mənim də xatirini istədiyim bu xalanın istəyi içimi sızlatdı (yəni, məndə stres yaratdı). Tarixən şahı tənqid etmək, amirin sözünün qarşısında söz deyə bilənlər xalq tərəfindən təqdir olunmuş və hətta qəhrəman səviyyəsinə qaldırılmışdır. Ancaq, bu gün beləlıərinə pis gözlə baxılır, alçaldılır, lağ hədəfinə çevrilir. Gərəkənin tam tərsinə məddah və yaltaqlar, qabiliyyətindən, gördüyü və ya görə biləcəyi işin dəyər və qiymətindən asılı olmayaraq mədəniyyət, tibb və elm xadimələri (!) nüfuz sahibi olurlar. Bugün hakimiyyətə yaxın ziyalılarımızın arasında Zəlimxan Yaqub, Rəfail Hüseynov kimi qabiliyyətli və istedadlı olanları çoxdur. Ama, hamı kimi, onlar özləri də bilirlər ki, bu gün əldə etdikləri, qabuliyyət və bacarıqlarının hesabına deyil, etdikləri məddahlığın sayəsindədir. Mən Flora xanımın da, İlhamə xanımın da özlərinə məxsus istedadları olduğunu qəbul edirəm. Onıarın xalq arasında öz pərəstikarları var. Onlara dəyər bax bu aspektə verilməlidir. Ancaq, Flora xanıma qarşı bu haqsızlıq hem də onu sevənlərə qarşıdır. Ama, hakimiyyət gücünə dayanaraq bunu heç vecinə almır, tam tərsinə “Qurdlar Vadisi”ndəki Kirvə düşmənlərinin bütün ətrafını yox

etməyə çalışdığı kimi hakimiyyət də müxalifətin kökünü qazmaq istəyir. Ancaq, filmdə olduğu kimi indiyə qədər çox şey etsə də, bunu axıra qədər edə bilməyəcək. Çünki, hakimiyyət fərqində olmadan demokratik inkişaf missiyayasına daban dabana zidd olan bir missiyanı, yəni öz arzusuna uyğun müxalifət yaratmaq missiyasını həyata keçirmək istəyir. Təbii və tarixi olaraq bütün hakimiyyətlərə çox (bizdə bütün də demək olar) səlahiyyətlər verilsə də ozünə müxalifət seçmək səlahiyyəti verilməyib. Əksi demokratiyanın təbiətinə zidd olardı, mahiyyətini dəyişərdi. Ancaq hakimiyyət əlindəki bütün (və ya demək olar ki, bütün) imkanlardan istifadə edərək müxalifəti çox zəiflətmişdir. Bu isə əslində çox təhlükəlidir. Birincisi, ona görə ki, dövlətin inkişafında stimulverici qüvvə olan müxalifətin hədsiz zəifliyi, yəni vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilməməsi milli inkişafı çox ləngidir (bu onu edənlərin umrundamı, bilmirəm), uzaq vadidə isə daha ciddi fəsadlar törədə bilər. Bu hakimiyyət tərəfindən fərqində olmadan oturduğu budağı kəsmək kimi bir şeydir. Dahası və ən qorxulusu, ümumilikdə cəmiyyətin, konkret halda isə demokratiyanın inkişaf qanunlarına uyğun olaraq, olmayan və ya çox zəif olan müxalifətin yerini çox mürəkkəb proseslərin cərəyan etdiyi dövrümüzdə cəmiyyəti ağır fəsadlara sürükləyən missiyalar (məsələn, radikal islamçılıq kimi) tuta bilər. Hamı, hətta hakimiyyətdəkilər də bilməlidirlər ki, bu heç arzu olunan deyil.

Digər neqativ hal odur ki, inkişafın stimulverici qüvvəsi olan tənqid əvəzinə təirif, bütləşdirmə, yaltaqlıq və məddahlıq türk mənəvi dəyərlərini deqradasiyasına, yanlış yönə istiqamətlənməsinə münbit şərait yaradır. Xüsusən gələcəyimiz olan gənclərimiz arasında bu tendensiya acınacaqlı haldadır və çayır kimi yayılır. Nax. Dövl. Universitetinin bir son kurs tələbəsi Naxçıvanda artıq ənənə halı qazanmış iməciliklə əlaqəli Nax. TV-də çıxışında dedi ki, mən həftənin 5 günü darıxıram, yata bilmirəm ki, şənbə günü tez gəlsin iməciliyə gedim. Bunun ağ yalan olduğunu, hamı (yəni, aldığı məvacibini nəzərə alsaq onsuz da “həmişə iməcilikdə olan” həkim də, müəllim də) bilir, ama, hamı da qəbul edir. İşin ən acınacaqlı tərəfi odur ki, xalqın əksəriyyəti bu yalanları, haqsızlıqları ya dəstəkləyir (içindən gəlməsə belə TV ekranına iməciliyi öyüb bitirəməyən bir neçə adamla görüşmüşəm, ekrana dediklərinin tam tətsini demişlər), ya da yaxşı halda biganə qalırlar. Tibbi araşdırmalar təsdiqləmişdir ki, insanı ən çox həyəcanlandıran hətta qorxudan hadisələr təkrarlandıqca təsirini azaldır, hətta o adam üçün adiləşir. Bu psixi qanunauyğunluğa əsaslanaraq “üstünə getmə metodu” adlanan müalicə metodu da müvəffəqiyyətlə tətbiq ediməkdədir. Yəni, birinin yanında bir neçə dəfə baş kəsilərsə, bu dəhşətli hadisə o adam üçün adiləşər. Bu gün Cavid ruhuna xəyanət kimi görünən ikiüzlülük, riyakarlıq, yaltaqlıq adi həyat tərzinə çevrilir. Kərbəla müsibəti haqqı qoruduğu üçün uzun illərdir qəlblərdə yaşadılır, böyük etiramla mərasimər keçirilir. İnsanın həyatının mənalarından biri və əsası haqqı nahaqdan ayırmaq, haqqı müdafiə etməkdir, sonunda haqqa çatmaqdır. Bu günkü şəraitdə haqqı müdafiə bir yana dursun xalqın haqlını haqsızdan ayırma imkanı əlindən alınmış, rasional seçmə qabiliyyəti kortaldılmışdır. Bütün bunlar isə seçkilərdə udmanın qeyri məqbul olan onlarla yolundan biri (daha çox perspektivə hesablanmışı) kimi görünür. Nəticəsi isə göz qabağındadır.

Dünyanın heç bir yerində hakimiyyətlə müxalifət arasındakı münüsibət bizdəki kimi barışmaz, düşmənçilik səviyyəsində deyil. Heç düşündünüzmü ki, niyə bizdə müxalifət bu qədər radikaldır? Məncə, bunun səbəbləri çoxdur. Başlıcası hakimiyyət bütün imkanları əlində cəmləşdirərərək oyun qaydalarını (demokratiya qaydaları kimi başa düşməli) kobud şəkildə pozur və bunun tərsini isbatlamaya çalışır (və buna lazımi dərəcədə nail olmuşdur). Sanki, hamının gözünün qarşısında 6-8 ayliq hamilə olduğu halda, bakirəyəm deyir. Bu azmış kimi, tərəf müqavilini də haqsız çıxarır, lağ hədəfinə çevirir, həbs edir, işgəncələrə məruz qoyur. Görünən bu ki, məqsədi də, müxalifəti dişsiz, ələbaxan hala gətirmək, alınmasa, yox etməkdir. Bunları da bütün xalqın (o cümlədən müxalifətin) sərvətini mənimsəyərək əldə etdiyi yöntəmlərlə (güc strukturları, TV, məhkəmələr və s.) həyata keçirir. Bu vəziyyət qarşı tərəfdəkini ya sındırar, ya da radikallaşdırar.

Əvvəllər eşitdiym bir hekayəni xatırladım. Kasıb bir kişinin 3 oğlu varmış. Adətlərinə görə arvadı xörəyin hamısını kişinin qabağına qoyar, o da uşaqlara bölərmiş. Bir gün ət yeməyi yeyərkən kişinin dişi yaxşı kəsmədiyindən sümüyklərin üstündən yumşaq ətdən qopara bildiyini qoparıb qalanını növbə ilə oğlanlarına verir. Necə olursa kişi ortancıl oğlana verəcəyi növbəti sümüyü kiçiyə verir. Sonra, təkrar növbə ortancıla çatan da kiçik oğlan sırtıqcasına: “İndi atam bu sumuyü də dişləyib mənə verəcək” deyir. Hirsindən yerində qıvrılan ortancı: “Həə, atam ayrı şeyi də (tərbiyəsiz ifadə işlədərək) dişləyib sənə verəcək” deyir. İşə qarışan ana kişinin səhv etdiyini, kiçiyin haqlı, ama, çox kobudluq etdiyini izah edərək işi yoluna qoyur. Məncə, bu ibrətamiz hekayə timsalında atanın da səhvi, uşağın da tərbiyəsizliyii başa düşüləndi. Ama, əsas isə haqqın pozulmasının qarşısının alınmasıdır ki, bunu ədalətli məhkəmə rolunu oynayan ana yerinə yetirə bilir. Bu misalda ata hakimiyyətə, kiçik oğlan müxalifətə ana isə xalqa bənzəyir. Burdan üç nəticə çxarmaq olar. Birincisi, haqqın pozulduğu yerdə onun bərpası uğrunda mübarizə başlar. İkincisi, haqqını qorumağa gücü catmayan imkansız və gücsüz radikallaşar. Üçüncüsü, haqqın bərpası üçün üçüncü qüvvə lazımdır. Çünki, yuxarıdakı misalda izah etdiyimiz ağıl vicdan münasibətlərindən də göründüyü kimi, ağıl özünə faydalı tərəfi görər, onu müdafiə edər. Bütün həyatım boyu kimsənin asan asan günahını boynuna aldığını görmədim. Oğrunu oğurluq etdiyi zaman belə yaxalasan, sənə çoxlu səbəb (uşağım acından ölür, çox ehtiyacım var kimi) deyərək özünü müdafiə edəcək. Əslində bu beynin özünüqoruma neyrofizioloji mexanizmlərindən biridir. Deməli, cəmiyyətdə prosesləri ədalətli həll məcrasına yönəltmək üçün əsas rolu ədalətli məhkəmə olmaqla xalq (əksəriyyət kimi nəzərdə tuturam) olmalıdır. Bax elə burada “qəribi ağlamaq tutur”. Çünki, xalq nəyə qadirsə, elə iqtidari da, müxalifəti də, məhkəməsi də ona qadirdir. Yəni bütün bunlar xalqın inkişaf göstəricisidir. Bizim şəraitdə əsas işi (yəni haqqı bərpa etmə işini) ən ağrılı bəlamız olan, perspektivdə də hələ düzəlməsi asan görünməyən məhkəmələrimiz olmalıdır. Deməli, cəmiyyətimizin bütövlükcə çox ağır xəstəliklərə düçar olduğu ortada. Bu xəstəliklərdən biri də, tarixlər boyu sürən irsi xəstəliyimiz “bölmə və bölünmə” xəstəliyidir. Milləti rayon və regionlara, dini qrup və sektalara bölərək, həmişə özümüz olan qurupu təriflər, qarşı tərəfi acımasızcasına tənqid (tənqid olsa yaxşıdır, təhqir) atəşinə tutarıq. Bu münasibət müxalifət və hakimiyyətə münüsibətdə özünü göstərir. Ama, bu tənqid və təhqirləri edərkən, heç düşünmərik ki, onlar da bizim parçamızdır. Biz parçalar birləşəndə tam olacaq, onda bir şeyə yarayacaq, hər şeyimizi (torpağımızı, namusumuzu) belə zəbt etmiş bir ovuc erməninin layiq olduğu cavabı bütün parametrlərdə verəcək, ümumtürk və beynəlxalq töhmətdən yaxa qurtaracağıq. Məncə, bu bəlaların çarəsini yenə xalq özü tapmalıdır. Xalq deyərkən mən bir qurup ziyalının bir araya gəlib, bu bəlaların həllini göstərəcək bir konsepsiya hazırlamalı və onun ətrafında birləşib uzun bir mücadiləyə başlamalıdır. Bu günkü mənzərə məni ümidsizliyə sevq etsə də, Cavidlər, Nəsimilər, Rəsulzadələr yetişdirən azərbaycan türkünun genlərini daşıyan gənclərimiz bu missiyanı yerinə yetirmək məcburiyyətindədirlər. (May 2006)

Epilepsiya (Tibblə maraqlananlar üçün)

Epilepsiya, müxtəlif səbəblərdən, qəflətən baş verən, təkrarlayıcı tutmalarla keçən, özünə məxsus şəxsiyyət dəyişməsinə səbəb olan, xronik beyin xəstəliyidir.

Dünyda milyonlarla adamı əhatə edən bu xəstəlik, ailələrdə xüsusən ilk zamanlar çox ürkütücü və qayğılandırıcı təsir yaradır, uzun müddətli

və bahalı müalicə tələb edir. Xəstələrin tez tez qəza və travmalara uğramasına, yaddaş və becərilərinin azalmasına, anksyete (həddən çox həyəcan), depressiya (əhval ruhiyənin aşağı olması), sosyal təcrid olma kimi psixososyal problemlərə məruz qalmasına səbəb olur. Bütün bunlara görə epilepsiya insanların normal yaşamına çox mənfi təsir göstərən ciddi tibbi sosyal problemdir.

Yaxşı statistika aparılan inkişaf etmiş ölkələrdə hər 10 000 nəfərdən 6-sı eplipsiya ilə xəstələnir. Bu xəstəlik uşaqlarda xüsusən erkən yaşlarda daha sıx görünür, yaş artdıqca sıxlıq azalar, ancaq 60 yaşdan sonra xəstələrin nisbi sayı yenə artır.

Ümumiyyətlə epilepsiyanın başlıca səbəbi fərdi, irsi və konstitusional olaraq xəstənin beyin toxumasında qıcolmaya meyilliyin yüksək olmasıdır. Belə olduqda zərərli amillər başqalarına nisbətən xəstəliyə namizədin beyninə daha tez təsir edir və tutmaların asanlıqla yayılmasına şərait yaradır. Patoloji təsirlərdən qıcıqlanan neyronlarda hipersinxron elektrik boşalmaları yaranır ki, bu da klinik olaraq tutma kimi özünü göstərir.

Konkret səbəblərə görə isə, epilepsiya simptomatik, kriptogen və idiopatik olur.

Simptomatik epilepsiya, perinatal patologiyalar (doğum önü, doğuş zamanı və doğum sonrası dövrlərdə zədələnmələr) yaxud sonradan alınan kəllə beyin travmaları, beynin infeksiyon, şiş, damar və s. kimi xəstəlikləri ilə əlaqəli olaraq sindrom (xəstəliyin əlamətləri) kimi ortaya çıxar.

Kriptogen epilepsiya, müəyyən səbəbin olmasına şübhə edildiyi, ancaq bütün mümkün müayinələr aparılmadığından təsir edici amilin müəyyən edilmədiyi hallar.

İdiopatik epilepsiya, xəstəliyin səbəbinin bilinmədiyi hallardır .

Sadələşdirilmiş şəkildə izah etsək, tutmalar fokal və yayılmış olur.

Fokal tutma baş beynin bir qrup neyronlarında ildırım çaxmasına bənzər elektriksəl boşalma nəticəsində həmin neyronların funksiyasına uyğun tutmaların əmələ gəlməsidir. O, əsasən qabıqaltı törəmələrdəki patoloji ocaqdan başlar və məhdud sahəyə yayılar. Bir çox halda patoloji ocağın yeri, xüsusən EEQ-nin köməkliyi ilə müəyyən edilər.

Fokal tutmalar sadə və kompleks olur.

Sadə fokal tutma, az sayda neyron qrupunu əhatə etdiyindən, əsasən

bir əlamətdən (motor, hissi və ya psixiki) ibarət olar, adətən qısa sürər və xəstə huşunu itirməz.

Kompleks fokal tutma isə əhatə etdiyi neyron sayına uyğun daha çox simptomun kombinasiyasından ibarət olur, daha uzun sürər və xəstə huşunu qismən itirər. Əgər oyanma yayılaraq beynin hər iki yarımkürəsini əhatə edərsə xəstə huşunu tamamən itirər.

Yayılmış tutma ani başlayan, hər iki yarımkürəni tutan elektriksəl boşalma hesabına huşun itməsi ilə xarakterizə olur. Absans, atipik absans

və yayılmış tonik klonik növlərin var.

Absans ruhi və hərəki aktivliyin ani itməsi və çox qısa zamanda da bərpa olmasıdır. Tutma zamanı xəstə nə olduğunu bilmir, ətrafındakı adam bir anlığa “donduğunu” hiss edir, tutma keçdikdən sonra heç nə olmamış kimi işini davam edir. Bu zaman xəstədə tutma sonrası keylik və yorğunluq olmaz, EEQ-də tipik dalğa kompleksi qeyd edilər.

Atipik absans uyğunsuz, avtomatik, qarışıq, anlamsız hərəkətlərlə başlar, dərk etmə pozulsa da ətrafında olub bitənlərdən az da olsa xəbəri olur, absansdakı kimi ani bitməz.

Yayılmış tonik klonik tutma, epilepsiya dedikdə əksəriyyətin yalnız bu formanı başa düşdüyü, faciəli gedişli, "tipik" tutma formasıdır. Tutma qəflətən bütün əzlələrin kəskin tonik spazmı ilə başlar, xəstə tir tap yıxılar. Ttənəffüs əzələləri kəskin yığıldığı üçün xəstə sanki qışqırar, boyun və bədən bir tərəfə əyilər, ətraflar bədənə sıxılar, göz almaları başın əyildiyi tərəfə arxaya yuvarlanaraq göz qapaqları arxasına girər, tənəffüs dayandığından xəstənin rəngi sianozlaşar. Təxminən 30 saniyə sürən bu tonik faza klonik faza ilə əvəzlənər: əzələlərdə boşalma və kasılma (təqəllüs) hesabına ritmik titrəmələr yaranır. Getdikcə əzələlərdə kasılma müddəti azalır, boşalma müddəti uzanır, titrəmələr seyrəkləşərək qurtarır. Tutma zamanı xəstə yıxılaraq travma ala bilər, dilini və yanağını dişləyə bilər, sidik və nəcis ifraz edə bilər. Umumilkdə tutma 1-3 dəq. sürər, əksər hallarda süur itmiş olur, xəstələr yuxular, ayılanda əzgin və yorğun olarlar.

Epileptik status, bir epileptik tutma bitməmiş digərinin başlması halıdır, xəstənin həyatı üçün çox təhlükəlidir, təcili tibbi yardım tələb edir.

Epilepsiyanın diaqnozu dəqiq və ətraflı anamnezlə başlar. Ailə və irsi anamnez, tutmanın təsviri, keçirilən tarvma və xəstəliklər, aprılan müalicə və onun effektliyi öyrənilməlidir. Xəstə umumi və nevroloji müayinədən sonra əlavə olaraq EEQ, KT, MRG edilməlidir. Yüksək atəş, alkqol və başqa keçici səbəblərdən yaranan tutmalar həmçinin təkrarlanmayan tek bir tutma, epilepsiya deyildir.

EEQ beynin elektriksəl aktivliyinin kəlləyə xaricdən yapışdırılmış elektrodlar vasitəsi ilə xüsusi elektroensefalograf deyilən həssas aparatla kağız lentə və ya bilgisayar ekranına yansımasıdır. EEQ müayinəsində epilepsiya ilə xəstə olanların 45 % -ndə tutmanın xatakterinə uyğun əlamətlər müəyyən edilir. Buna görə EEQ-də uyğun əlamət müəyyən edildikdə epilepsiyanın olduğunu təsdiq edər. Amma, EEQ-də əlamətin olmaması epilepsiyanın olmaması demək deyildir.

Epileptik tutmalar bir birindən və tutma tipli gedən başqa xəstəliklərdən ayrılmaldır. Epilepsiya tutmalarına bənzəyən histeriya tutması kənardan dramatik görünsə də epilepsiya qədər təhlükəli deyil. Histeriya tutması, əksər hallarda xəstə qarşısında olan çətinlikdən qorunma və ya istəyini həyata keçirmə kimi bir məqsəd güdər, tutma zamanı xəstə tir tap deyil “yumşaq” yıxılar, tutma epilepsiyaya hisbətən uzun sürər, hərəkətlər epilepsiyadakı kimi sterotip (bir birinə bənzəyən ritmik hərəkələr) olmaz, yəni histerik tutma zamanı xəstə döşəmədə müxtəlif qarmaqarışıq hərəkətlə edə bilir, arxaya qanrılaraq “histerik körpü” yaradar, inildər, bəziləri saçını yolar və ya ətrafı yumruqlar. Xəstələr heç vaxt şüurlarını itirməz (hərçənd ki, bunu bir çox xəstə şüurunu itirdiyini söylər), həkim xəstəni müayinə edərkən xəstənin hərəkətlərindəki məqsədyönlü iradiliyi və müqaviməti hiss edər. Göz müayinəsində epilepsiyadan fərqli olaraq göz qapaqlarında müqavimət hiss edilir, bəbəklər genişlənməz və işığa qarşı reaksiya normal olar.

Düzgün müalicə üçün diaqnozun dəqiq olması böyük şərtdir. Hətta epilepsiyanın bəzi xoşxassəli növləri müalicəsiz sağalır. Mütəxəssis olmayan və ya mövzunu tam bilməyənlər tərəfindən təyin edilən yanlış müalicə nəticəsində xəstəlik ağırlaşa bilər. Ona görə bu gün bu xəstəlik üzrə nüfuzlu beynəlxalq təşkilat olan Dünya Epilepsiya ilə Mübarizə Liqasının müəyyən etdiyi alqoritm üzrə müalicə aparılmalıdır. Yəni, antiepileptik dərmanlar epilepsiyanın formasına, tutmanın növünə görə təyin edilməli, xəstənin fərdi xüsusiyyətləri, dərmana qarşı reaksiyası nəzərə alınaraq xüsusi sxemlər üzrə, tək dərmanla az dozadan başlayıb effekt alınanadək artırılmalı, müalicə ara vermədən uzun müddət davam etdirilməli, dərmanlar tutmasız 2-3 ildən sonra tədricən azaldılmalı və kəsilməlidir.

Epilepsiya tutmalarının səmərəli müalicəsində ilk tibbi yardımın əhəmiyyəti çoxdur. Xüsusən yayılmış tonik klonik tutmalar faciəli dedişə malikdir və kənardan müşahidə edənlərdə dəhşət yaradır. Ancaq bilmək lazımdır ki, tutmalar zamanı vəziyyət nə qədər vahim görünsə də, xəstənin həyatı üçün sanıldığı qədər təhlükəli deyil. Yüksək səviyyəli beynəlxalq araşdırmalar göstərmişdir ki, tutma zamanı tutma hesabına ölən olmamışdır. Ancaq, tutmalar zamanı xəstə huşunu itirdiyindən hər cür təhlükəyə faktura çıxarda bilər. Məhz bu səbəblərdən ilk tibbi yardımın doğru dürüst olması çox vacibdir. Təəssüf doğuran haldır ki, bu gün əhali, hətta həkimlər arasında məsələyə yanlış münasibət, burdan doğan səhv uyqulama mövcuddud. Hər hansı tutma zamanı “xəstənin dili qatlanıb xəstəni boğacaq” düşüncəsi ilə xəstənin ağzını zorla müxtəlif vasitələrlə (xüsusən qaşıqla) açmağa çalışırlar. Halbuki, heç bir halda dilin kasılaraq geri qayıdıb xəstəni boğa bilməsi mümkün deyil, xəstənin tənəffüs pozğunluğu və xəstədəki boğulma əlamətləri (sianoz kimi) tənəffüs əzələlərinin spazmı hesabınadır. Dilin boğulmaya səbəb ola bilməsi kimi yanlış düşüncə isə tutmadan sonrakı dövrdə dərin patoloji yuxuda (komada) olduğu üçün xəstə arxasıqatda olarsa, dil arxaya axaraq tənəffüsü çətinləşdirə bilər, arxası qatda yuxulayan adamda yaranan xorultuda olduğu kimi. Digər yandan spazm zamanı xəstənin ağzını açmaq mümükün deyil və buna ehtiyac da yoxdur. Belə yanlış müdaxilə zamanı xəstənin ağzı, bir çox hallarda yardım göstərmək istəyənin barmaqları zədələnir.

Beləliklə, epilepsiya tutmasında yardım aşağıdakı ardıcıllıqla olmalıdır:

1. Xəstəni təlaşa qapılmadan rahat bir yerə (kəsici, iti, yandırıcı, boğulma təhlükəsi yarada biləcək nəsnələrdən uzaqda olan) uzatmalı, başının altına yumşaq bir şey qoymali, bədənini xüsusən boğazını sıxan geyimləri boşaltmalı.

2. Xəstənin ətraflarını zədələnməkdən qorumağa çalışmaqla bərabər onları bərk sıxmaq və ya tutmaqla hərəkətlərinə mane olmamalı. Əgər, xəstə və ya ətrafdakılar tutmanı başlanmasını əvvəlcədən bilərlərsə (Məs.: tutma aura ilə müşayət edəndə) dilini dişləməsinin qarşısını almaq üçün dişləri arasına rezin yastıqcık və ya bir neçə qat bint, parça yerləşdirmək olar. Bəzi tutma fotmalarında xəstəyə xüsusi kaska taxılır.

3. Tutmanın müddətini müəyyən etmək üçün tutmanın başladığını hiss etdiyiniz andan tutma qurtarana qədər beyninizdə saymaqla tutmanın müddəti və gedişini yadda saxlayıb, müalicə həkiminə məlumat verin.

4. Tutma qurtaranda hipersalivasiya nəticəsində əmələ gələn çoxlu ağız suyu, dilin və yanağın dişləməsi nəticəsində ağıza axm qan, həmçinin qusuntu kütləsi dillə birlikdə arxaya axıb xəstəni boğmasın deyə, onu böyrü üstə çevirərək başı yastıqdan bir qədər aşağı vəziyyətə gətirilir ki, mayelər bayıra axsın , dil önə gəlsin. Ehtiyatla bint və ya təmiz parça ilə ağız təmizlənə bilər.

5. Bir çox hallarda yatmasın deyə xəstənin üzünə su çilənər, xəstə tez tez silkələnər, bunlar səhvdir. Tam tərsinə tutmadan sonra xəstənin yatmasına şərait yaradılmalıdır.

6. Xəstə oyandıqdan sonra yoxlanmalı (sınıq, çıxıq, əzilmə və c. ola bilər), onun təmiziyinə (qusuntu kütləsi, sidik, nəcis ola bilə) fikir verilməli.

7. Çox zaman xəstəyə tibbi yardım etmək adına tutma xüsusən də tutmadan sonrakı dövrdə xəstəyə müxtəlif dərmanlar (xüsusən diazepam iynəsi) vurular. Bilmək lazımdır ki, tutma (beyində eletriksəl boşalma) başlayandan sonra prosesi geri qaytarmaq mümkün deyil, oysa bu cür “müalicələrin” də effekti yoxdur, tibb xidmətinin məqsədi tutmanın qarşısını almağa yönəməlidir.

8. Əgər xəstə epileptik komadadırsa (dərin patoloji yuxu) və ya diaqnozda şübhə varsa xəstə təcili nevropatoloqla məsləhətləşdirilərək reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilməlidir. Mümkün qədər müalicə həkiminin fikri alınmalıdır.

Epilepsiyaya tutulan xəstə və xüsusən yaxınları tutmalarla əlaqəli ətraflı, ardıcıl olaraq maarifləndirilməlidirlər. Epilepsiyanın erkən və düzgen müalicəsi xəstənin yaşama və yaratma qabiliyyəti üzərində xəstəliyin mənfi təsirini azaldır. Əgər xəstələr müasir elmi tələblərə cavab verən səviyyədə müalicə alsalar xəstələrin yarısından çoxunda sağalma və yaxşılaşma olur, əksəriyyətində tutmaların ağırlığı və tezliyi azalır. Tutmalar nə qədər sıx olarsa müxtəlif fəsadlar, nevroloji və psixiki pozğunluklar da o qədər çox əmələ gəlir. (May 2009)

Bel osteoxondrozu (populyar)

Həyatında nə zamansa beli ağrımayan demək olar ki, yoxdur. Tibbi araşdırmalar müəyyənləşdirmişdir ki, insanların 60-90%-i belağrısından əziyyət çəkir. 80 % əhalisi sığortalanan ABŞ-da 1990-cı ildə bel ağrıları ilə xəstələnənlərə 23 milyard $ xərclənmişdir və bu xərc ildən ilə artır. İsveçdə əhalinin sığortadan yararlanaması 100 % olduğundan orada bu xərcin nisbəti daha yüksəkdir. Göründüyü kimi bel ağrıları sosial və tibbi problem kimi hər yerdə və həmişə aktualdır. Bizim də təcrübəmizdə bel agriları ən cox rast gəlinən sikayətlərdəndir. Bel ağrısı toxumaların iltihabı və travmatik zədələnmələrində, daxili orqanların (böyrək, uşaqlıq) xəstəliklərində, spondiloistez (fəqərənin sürüşməsi), osteoparoz (“sümük əriməsi”, sümüyün incəlməsi) zamanı, hətta psixogen ola bilər. Ancaq, daha geniş yayılan və son zamanlar daha tez tez rastlanan səbəb bel osteoxondrozudur (xalq arasında «duzlaşma» deyilir). Osteoxondroz onurğanın, xüsusi ilə fəqərəarası disklərin prosesə cəlb olunması ilə başlayan distrofik-degenerativ (disklərin qidalanması və strukturunun pozulması) xəstəliyidir. Fəqərəarası disk iki qonşu fəqərəni birləşdirən əsas element olub aktiv amortizator rolu oynayır. Disqin kənarları sərt parçaya bənzəyən fibroz həlqədən, ortası sügər kimi elastic pulpoz nüvədən ibarətdir. Gərginlik zamanı pulpoz maddə fəqərə cisimlərindəki qanı özünə hopdurarak sıxılmış top və ya yay kimi işləyir, üzərinə düşən zərbələrin təsirini yumşaldır.

Oosteoxondrozun səbəbləri:

1.18-25 yaşlarında böyümə başa çattığından diskə gələn damar bağlanır, deməli qidalanma çətinləşdiyindən xəstələnmə asanlaşır.

2. Baş, bədən və qollar kimi geniş amplitudlu hissə, son bel fəqərələri ilə dar bir sahədə çanağa oturur. Ona görə də, hər hansı hərəkət və iş zamanı ən çox güc belə düşür.

3. Onurğanın anadan gəlmə qüsurları.

4. İrsi meyillik.

5. Travma, tez tez soyuqlamalar.

6. Revmatizma, brusellyoz kimi xəstəliklər.

7. Köklük, bəzi endokrin xəstəliklər.

8. Hipokineziya (az hərəkətlilik).

9. Yanlış hərəkətlərlə onurğanı gücə salmaq.

10. Hamiləlik.

11.İdmanı buraxmaq.

Bu səbəblərin biri və ya bir neçəsinin birgə təsirindən disk öz elastikliyini itirir, sərtləşir, qalınlığı azalır. Fəqərələr bir birinə yaxınlaşır, arxa oynaqlara düşən güc artır, beldə ağrılar başlayır. Xəstələrin əksəriyyətində uyğun olmayan vəziyyətdə ağırlıq qaldıranda bel ağrıları əmələ gəlir. Onlar çox zaman ya “belini çəkdirər”, ya mütəxəssisin məsləhəti olmadan ağrı kəsicilər qəbul edir. Bu cür hallar təkrarlanır (bəzən illər uzunu) və nəticədə fibroz həlqənin yırtılması, pulpoz maddənin bayıra çıxması ilə beldə disk yırtığı əmələ gəlir. Yırtıq onurğa beynini və ya onu qidalandıran damarı sıxarsa qıçlarda ağır iflic və çanaq üzvlərinin funksiya pozğunlukları, siniri sıxarsa qıçlarda ağrı, keylik, əzələ zəifliyi (atrofiya) inkişaf edir. Əslində ağrı və sonradan prosesə qoşulan əzələ spazmı (beldə müxtılif tərəflərə əyilmə olur) orqanizmin bioloji özünü qoruma mexanizmi olub sinir, damar və beynin daha çox zədələnməsinin qarşısını almaq üçündür. Yəni, onlar bizə bir növ dostdur və gələcək ağır fəsadların xəbərçisidir. Ağrı kəsici və əzələ spazmını götürən dərmanlarıı qəbul edib, xəstəliyə səbəb olan amillərin (disqə düşən ağırlığın) təsirini azaltmadıqda fəsadların əmələ gəlməsinə şərait yaradılır.

Fikirimizcə, son zamanlar bel yırtığı ilə əməliyyat olanların sayının artmasının əsas səbəblərindən biri də budur. Ostexondrozun yırtıq və sonrakı ağılaşmalarında “bel çekenlerin” (“sınıqçıların”) da rolu var. Müasir tibb bel də yırtığın yerini, formasını, hansı törəməni sıxdığını təyin edir, bundan sonra uyğun taktika seçir. Bunları kənara qoyub, kor koranə, ən başlıcası heç bir məsuliyyət daşımadan insan sağlıği ilə oynamaq ən azından doğru deyil. Əslində “sınıqçılar” (“çıxıqçılar” yaxud “bel çekenler”) arasında doğrudan da bel çəkmə ilə əlaqəli müəyyən qabiliyyəti və təcrübəsi olanlar var. Qədimdən bu günə qədər bütün xalqlarda “bel çəkmə” (müasir elmdə isə manual terapiya) ilə məşğul olanlar var. Məsələn, ABŞ-da onlar “osteopat”, İnqiltərədə “şiropraktor” adlanır. Ancaq, onlar xüsusi məktəblərdə hazırlanır, diplom alır və mibb müəssisələrində, lazım gəldikdə həkim nəzarəti altında işləyir, dövlətə vergi ödəyirlər. Bizdə də bu məsələ bir qanun çərçivəsinə salınmalıdır.

Biz burada ostexondrozun ətraflı müalicəsini deyil, müalicənin əsas prinsiplərnii göstərəcəyik, çünki düzgün müalicə fərdilik, yəni konkret hər xəstəyə uyğun taktika tələb edir. Osteoxondrozun sinir fəsadlarının kəskin dövründə ortası batmayan yataqda bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər yatılmalıdır. Xəstə sərt yerdə arxası üstə uzanır, qıçlarını dizdən və bud çanaq oynağından bükərək baldırlarının altına budun uzunluğu qədər hündürlükdə bir qutu (ya da mətbəx stolu) yerləşdirir, çanağını qutuya nisbətən hərəkət etdirərək yerini rahatlayır, yəni ağrısız pozisiyanı tapır. Yorulanda yanı üstə dönüb qıçlarını bükərək onun üçün daha rahat olan vəziyyətdə yata bilər. Üzüstü yatmamalıdır. Xəstənin temperamentinə və xəstəliyin xarakterinə görə yerli isti ya da soyuq, mazlar, müxtəlif iltihab əleyhinə, ağrı kəsici və əzələ spazmını azaldan dərmanlar istifadə edilir. Xəstənin mümkün olduğu qədər erkən aktivləşməsi vacibdir: kəskin vəziyyət keçincə yatdığı vəziyyətdə müxtəlif hərəkətlər və xüsusi eqzersizlər (mualicəvi bədən tərbiyəsi) edilməlidir. Ayağa durarkən ən azı 1-2 həftə yuxarıda izah etdiyimiz səbəblərdən halterçi (ştankçı) kəməri kimi xüsusi korset (bunu hətta qalın kartondan da hazırlamaq olar) bağlamaq çox vacibdir. Korset fərdi olmalı, yanlardan döş qəfəsinin ən alt dayanaqlı hissəsi ilə qalça darağını birləşdirərək bel fəqərələrinə düşən ağırlığı paylaşdırmalıdır.

Hamilələrdə bel ağrısı zamanı daha diqqətli davranmalı, xüsusən birinci 3 aylıqda dərmanlar çox məhdudlaşdırılmalıdır.

Cərrahi müalicə ən son çarə olmalıdır. Nüfuzlu beynəlxalq institutların rəyinə görə, onurğa beyninin və onun davamı olan at quyruğunun sıxılması (sidik və nəcis ifrazının pozulması, iflic kimi ağır əlamətlər əmələ gələndə), 3 il müddətinə doğru konservativ müalicəyə tabe olmayan böyük yırtıqlar cərrahi əməliyyata göstərişdir. Unudulmamalıdır ki, əməliyyatdan sonra digər fəqərəarası disklərin yırtılması təhlükəsi daha çoxdur.

Millət olaraq çox zaman insanlara öləndən sonra qiymət verdiyimiz kimi, sağlığımızın da qədrini itirəndə bilirik, onda isə artıq gec olur. Xəstəliyin qarşısını almaq, onun müalicəsindən çox asandır həm də ucuzdur. Xüsuilə bir neçə dəfə beli ağrıyanlar heç unutmamalıdırlar ki, çatlayan qab tekrar zərbə alarsa tez sınar. Yuxarıda da göstərdiyimiz kimi osteoxondroz və bel yırtıqlarının səbəblərindən köklük, hipokineziya, onurğanı düzgün istifadə etməmək daha çox özümüzdən asılı olanlardır, onları aradan qaldırmağa çalışmaq çox vacibdir. Hipokineziya və köklük əzələ zəifliyi ilə nəticələnir. Normal yaşam üçün temperatur, təzyiq kimi əzələ kütlesinin də yağ toxumasına nisbəti sabit olmalıdır. Yəni normada əzələ çəkisi bədənin 40 %-ni təşkil etməlidir. Uşağının istiliyi 1-2 dərəcə qalxanda həddən çox narahat olan, təlaş içərisində penicillin vurduranlar, həmin uşağın kök olması ilə fəxr edərlər. Bu çox yalnışdır. Belə ki, temperaturanın yüksəlməsi orqanizmin qoruyucu reaksiyasıdır və orqanizm xəstəliklə mübarizə aparır deməkdir. Penisillinin həmin vəziyyətdə adekvat təsir edəcəyi ehtimalı çox aşağıdır. Köklük isə bir çox xəstəliyin, o cümlədən bel ağrılarının özümüzdən asılı olan səbəbidir. Gündəlik eqzersizlə məşğul olmaqla hər bir adam, xüsusi ilə də yuxarıda qeyd etdiyimiz səbəblərdən belində zəifliyi olanlar bel ağrılarının əvvəlcədən qarşısını ala bilərlər. Bel ağrısından qorunmanın bir yolu da onurğanı düzgün istifadə etməyi alışqanlıq halına gətirincəyədək öyrənilməsi və xüsusən uşaqlara aşılanmasıdır. Bel ağrısından əziyyət çəkənlərə və uşaqlara bu prosesi mənimsətmək üçün “Bel okulu” deyə xüsusi kurslar keçilməlidir. Bu zaman düzgün oturmaq, yerimək, ağırlıq qaldırmaq və s. öyrədilməli, alışqanlıq halına gəlməsinnə çalışılmalıdır. (11.05.2005).

Специальный поясничный корсет (Резюме)

При остром периоде неврологических осложнений поясничого остеоxондроза после постельного режима больным важно активизироваться. Посколько, они принимют аналгетики и миорелексанты, поэтому при стоя на ногах давление на нервы и сосуды увеличивается и потологический процесс усугубляется.

Мы изучали боле 40 корсетов предложенных до сих пор для поясничных недугов и предлагали принципиально отличающийся от них. В течении 14 лет применили у более 1250 больных грыжей межпозвонковых дисков и после мануалной терапии.

Подготовленный индвидуально для каждого больного жесткий корсет соединяя передненижную стойкую точку грудной клетки с подвздошной костью распределяет тяжест и уменшает давление на поврежденный диск, резко органичивает движений в пояснице. Сжимая поясницы и живота повышает внутрибрющное давление, тем самым повышаются тонус позвоночника, давление крови и лимфы межпозвонковых пространств и местная температура. В резултате чего, улучшается питание дисков, нормализуются сколиоз и другие искривление поясничных позвонков, предупреждаются ослажнение и деформация. Корсет туго скрепляется в конце акта выдоха при минимум 10 минутном лежачем положении, когда больной лежит, тут же раскрепляется. Для предупреждения нежелаемых последствий давления корсета на мягких тканей и атрофий мышц, как можно раньше начинается лечебная физкултура в лежачем положении.

The special corset

It is important that patients with neurological complications degenerative lumbar disc disease get in active life as early as possible. Because these patients take analgesic and muscle relaxants drugs, their pain and protective activity in muscles are reduce. Therefore, pressure increase on nerves is more and develops pathological process.

We have studied more than 40 lumbosacral corsets offered till now for treatment low back pains. We designed principally new form corset. Our corset was applied on more than 1250 patients with acute herniation of lumbosacral disks, after manual therapy throughout 14 years.

Rigid corsets, prepared specially for each patient, connect the lowest point of thorax with pelvis, thus dispense load and reduce pressure on herniated lumbar disk and strictly restricts movements of lumbar region. Compressing spine and abdomen by corset, intra-abdominal and lymphatic pressure are rise, therefore increase tonus of spine. Nutrition to disc gets better, temperature increased in lumbar spine. As a result is correction of spinal curve deformity, protection against spinal instability and further deformations and complications are prevented.

Corset is to pull hard fastened at the end of an exhalation, when the patient lays. For warned complications, of not desirable influences (of pressure on soft fabrics and atrophy of muscles), as soon as possible begins physical trainings at lie up situation.

Beldə disk yırtığı və cərrahi əməliyyat

(2003-2004-cü illərdə Nax. MR-də bel OXZ-nin sinir fəsadlarının cərrahi müalicəsinin müqayisəli retrospektiv analizi)

Bel ağrıları dünyanın hər yerində, bütün millətlərdə rast gəlir, əhali arasında sıxlığı 60-90%-dir və tez-tez residivlər verir (1, 6, 9). Bizim də təcrübəmizdə ən cox rast gəlinən şikayətdir. Əsasən, əhalinin əmək qabiliyyətli hissəsi xəstələndiyindən cəmiyyətin iqtisadi vəziyyətinə də mənfi təsir edir. Təkcə ABŞ-da bel ağrıları ilə xəstələnmə hallarında 1989-cı ildə 11,4 milyard, 1990-cu ildə isə 23 milyard $ xərclənmişdir (4, 5). Göründüyü kimi bel ağrıları sosial və tibbi problem kimi aktual olaraq qalmaqdadır. Bel ağrısının 90-a qədər səbəbi vardır. Onlardan daha geniş yayılan və getdikcə artan bel osteoxondrozudur (OXZ), ABŞ və Avropada spondilyoz adlandırılır. OXZ fəqərəarası disklərdən başlayıb bütün onurğanı tutan distrofik-degenerativ xəstəlikdir. Fəqərəarası disk iki qonşu fəqərənin alt və üst cisminə birləşmiş hüdudi səhifələr, yanlardan bir neçə qat fibroz həlqə ilə əhatələnmiş elastik pulpoz nüvədən ibarətdir. Gərginlik (məs., ağırlıq qaldıranda) zamanı nüvə fəqərə cisimlərindən qanın maye hissəsini özünə çəkərək sıxılmış yay və ya aktiv amortizator kimi onurğaya düşən zərbələrin təsirini yumşaldır.

18-25 yaşlarında böyümə başa çattığından diskə gələn damarlar bağlanır, disqin qidalanması yalnız osmos və diffuziya hesabına olur. Digər tərəfdən bədənin baş və qollar kimi geniş amplitudlu hərəkətə malik olan hissəsi son bel fəqərələri ilə dar bir sahədə omaya oturur. Bədənin 2/3 ağırlığını daşıyan son 2-3 bel və birinci oma fəqərəarası disklər hər hansı hərəkət və iş zamanı daha çox gücə düşür, buna görə ən çox zədələnən onlar olur (2 ,6, 10). Hamıda olan bu ümumi amillərə irsi meyillik, onurğanın anadan gəlmə qüsurları, müxtəlif travmalar (əsasən uyğun olmayan vəziyyətdə ağırlıq qaldırma, müxtəlif səhv hərəkətlərlə beli gücə salmaq və s.), soyuqlamalar, revmatizma, brusellyoz, bəzi endokrin xəstəliklər, köklük, hipokineziya, hamiləlik, idmanı buraxmaq və s. qoşulursa OXZ inkişaf edir. Son tədqiqatlar xəstəliyin biokimyasında yeniliklər aşkar etmişdir. Yuxarıda göstərdiyimiz səbəblərin biri və ya bir neçəsinin birgə təsirindən fibroz həlqə və nüvənin zədələnməsi nəticəsində phospholipas A2 enzymi və neyrotoksik maddə olan qlutamat əmələ gəlir və ətraf toxumalara diffuz edərək substansiya P, histamin, leykotreinlərin yaranmasına səbəb olur. Bunlar da öz növbəsində işemiya yaradır, monosit ve polimorfonukleyar hüceyrələri artıraraq patologiyanı dərinləşdirirlər (6). Beləliklə, patoloji zəncirvari dairə yaranır, disqin elastikliyi, fibroz həlqənin müqaviməti azalır, fəqərəarası məsəfə daralır, üzərinə düşən təzyiqdən disq bombeləşir, yəni o dairəvi qabararaq kənarlara pırtır. Proses irəlilədikcə fibroz həlqənin müxtəlif qatlarında çatlar yaranır. Təzyiq artanda sərtləşmiş nüvə bu çatlardan bayıra çıxaraq protruziya (hissəvi qabarma), fibroz həlqənin bütün qatları cırılar və nüvə bayıra çıxarsa ekstruziya (yırtıq) əmələ gəlir. Fəqərələrin arxasında, onurğa kanalının ön divarında olan arxa boylama bağ da zədələnərsə və nüvə möhtəviyyatı disqdən qopub onurğa kanalına düşərsə bu sekvestr ya da fraqment adlanır (1,6). Disqin elastikiliyinin azalması fəqərəarası məsafənin daralmasına, bu da öz növbəsində fəqərəarası oynaqlara düşən təzyiqin artmasına və onların zədələnməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən yırtıq ətraf toxumaları sıxaraq OXZ-nin kliniki əlamətlərinin yaranması və dərinləşməsinə səbəb olan patoloji proseslər inkişaf edir: fəgərəarasi dəlik və onurğa kanalı daralır, epidural toxuma ve kökcüklər ödemləşir, epidural venalar genislənir, onurğa beyni, sinir və damarlar zədələnir, sarı bağ hipertrofiyalaşır, osteofitlər, fəgərə yarım cıxıgları, araxnoidit və s. inkişaf edir (2, 8). OXZ-nin inkişafında sinir fəsadlarının ortaya cıxması ilə xəstənin əsas narahatlıqları başlayır. Təcrübə göstərir ki, xəstələr əsəasən bu vaxt müalicəyə müraciət edirlər. Məhz bu zaman həkimin düzgün taktika seçməsi vacibdir, əks halda müalicə müddəti uzanır, xəstəlik xronikləşir, cərrahi əməliyyat olanların və əlilliyin sayı artır. Bu vəziyyəti MR-də araşdırmaq qərarına gəldik. Bu məqsədlə Nax. MR Səhiyyə Nazirliyinin, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiə Nazirliyi Respublika TSEK-nin, Nax. RX-nin umumi və HMK-nın 2003-2004 cü illəri əhatə edən hesabatalrı, sinir xəstəlikləri şöbəsinin stasionara aid 2 illik hesabatları və qeyd kitabları, 3 illik müşahidələrimin nəticələri retrospektiv olaraq ümumiləşdirdim. Nəticədə məlum oldu ki: 1. Nax. MR üzrə stasionar xəstələri arasında sinir xəstəlikləri ilə müalicə olanların cayı 2003-cü ildə 511 nəfər, 2004-də 1316 nəfər olub, yəni sinir xəstələrinin xüsusi çəkisi 3%-dən 6,7%-ə qalxıb. Nax. RX-nin sinir xəstəlikləri şöbəsində bu rəqəmlər müvafiq olaraq 326 (10,5%) və 494 (13%) olmuşdur. Nax. RX HMK-nın TSEK-ə göndərdiklərindən sinir xəstələrinin sayı 2003-də 163 nəfər (20,4%) olduğu halda, 2004-də 227 (23,5%) olmuşdur. MR üzrə sinir xəstəliklərindən əlillik 2003-də 100 nəfər (ümumi ilkin əlilliyin 9,4%-i), 2004-də 155 nəfər (ümumi ilkin əlilliyin 15,5%-i) olmuşdur. Ambulator xəstələrimin sayı 2003-də 627, 2004-də 879 nəfər olmuşdur. Göründüyü kimi, 2003-cü ilə nisbətən 2004-də Nax. MR-də ümumilikdə sinir xəstəlikləri, digər xəstəliklər arasında onun xüsusi çəkisi və bu münasibətlə sinir xəstəliklərindən əlillik artıb.

2. Bizim ehtimalımıza görə sinir xəstəlikləri arasında bel ağrılarının o cümlədən də bel OXZ-nin çox böyük yeri olduğu üçün yuxarıdakı parametrlər üzrə artım ona da aid olmalıdır. Araşdırmalarımız bunu təsdiq etdi. Belə ki, Nax. RX-nin sinir xəstəlikləri şöbəsindəki stasionar xəstələrin arasında OXZ ilə olanlar 2003-də 109 nəfər (umumi xəstəxana üzrə stasionar xəstələrin 3,5%-i) olduğu halda, 2004-də 161 (müvafiq olaraq 4%) olmuşdur. Nax. RX HMK-nın TSEK-ə göndərdiklərindən OXZ ilə 2003-də 53 nəfər (göndərilən sinir xəstəliklərinin 32,5%–i) olduğu halda 2004-də 93 nəfər (müvafiq olaraq 23,5%) olmuşdur. MR-də OXZ-yə görə ilkin əlillik 2003-də 28 nəfər yəni bütün ilkin əlillərin 2,6%-i, 2004-də isə 30 (müvafiq olaraq 3%) olmuşdur. Mənə müraciət edənlər arasında OXZ-nin xüsusi çəkisi 2003-də 14% (87 nəfər), 2004-də 22% (190 nəfər) olmuşdur.

3. OXZ-yə görə əməliyyat olanların və bu münasibətlə əlil olanların sayı 2003-cü illə müqayisədə 2004-də artıb: Nax. RX-nin Sinir Xəstəlikləri şöbəsində yatan OXZ-li xəstələrin 2003-cü ildə 6 nəfəri (bütün OXZ-li xəstələrin 5,5%-i), 2004-də 12 nəfər (müvafiq olaraq 11,6%) cərrahi əməliyyat olmuşdur. 2004-cü ildə RX-nın Neyrocərrahiyə şöbəsindən TSEK-ə təkrar əliillik üçün göndərilən 18 xəstədən 13-ü cərrahi əməliyyatdan sonrakı xəstələr olub. MR-də OXZ-yə görə cərrahi əməliyyatdan sonra ilkin əlillik 2003-də 14 nəfər, yəni OXZ ilə ilkin əlillərin 50%-i, 2004-də isə 16 (53%) olmuşdur.

2002-2004-cü illərdə Nax. RX-da OXZ ilə 358 xəstə (ümumi xəstələrimin 19,6%-i) müşahidə etmişəm. Onların 48 nəfəri 25 yaşa qədər, 195-i 26-45 yaş arası, 115-i isə 46 yaşdan yuxarı olmuşdur. Qadınlar 211, kişilər 147 nəfər. Xəstələrin 147-si bir, 119-u 2, 60-ı 3, 23-ü 4, 9-u 5 dəfə müayinəyə gəlmişlər. Lumbaqo diaqnozu ilə 45, oturaq sinirlərin nevriti (siatik) ilə 222, femoritlə 10, lumbalgiya ilə 55, onurğa kanalı və ya fəqərəarası dəliyin stenozu ilə 26 nəfər olmuşdur. Konstitusional tip, temperament, peşə, xəstəliyin xarakteri və simptomları nəzərə alınaraq müalicə təyin edilmişdir. Mümkün qədər qısa (ağir fiziki işlə məşğul olanlara 5-7, olmayanlara 3-5 gün) ayağa qalxmamaqla sərt yataqda yatmaq, yerli isti ya da soyuq, məlhəm, QSİƏD, miyoreleksant, kortikosteroid, vitaminlər məsləhət görülmüş, manual terapiya, akupunktur, neyrostimulyasiya (TENS) tətbiq edilmişdir. Kəskin ağrılar azalınca uzanmış vəziyyətdə xüsusi mualicə bədən tərbiyəsi təyin edilmişdir. Ayağa durmazdan əvvəl bizim təklif etdiyimiz korset tətbiq edilmişdir. Əsasən klinik müşahidə aparılmış, elmi iş məqsədi daşımadığı üçün nəticələr konkret deyil, ümumi şəkildə dəyərləndirilmişdir: təkrar müayinəyə gələn lumbaqo ilə 45 nəfərdən 16-sı tam sağalmış, 2-si yaxşılaşmışdır, 156 oturaq sinirinin nevrit və femoriti olan xəstənin 149-u sağalmış ya da yaxşılaşmışdır. Lumbalgiya və stenoz ilə 81 xəstədən 27-sində yaxşılaşma olmuş, 11-ində dəyişiklik olmamış. 12 nəfərə Bakı və İran İR-də MRG müayinəsindən sonra əməliyyat təklif edilmişdir, razı olmamışlar və mənə müraciət etmişlər. Aparılan 2-4 ay müalicə və 6 aydan bir ilə qədər davam edən müşahidəmin nəticələri: 10 nəfər xeyli yaxşılaşmış, onlardan 8-i əvvəlki işinə bərpa olmuş, birinin vəziyyəti pisləşmiş, birində isə yaxşılaşmalardan sonra residivlər olmuşdur. Xəstələrdən yalnız biri mənim təklifimlə, 5 nəfəri mənimlə razılaşmadan əməliyyat olunmuşlar. TSEK-ə göndərdiyim xəstə olmayıb. Göründüyü kimi, Nax. MR-də son illər sinir xəstəlkləri, o cümlədən OXZ və fəsadları münasibəti ilə cərrahi əməliyyat olanlar, bu xəstəliklərdən əlillik alanların sayı artmışdır. Buna, MR-də tibbi xidmətin səviyyəsinin artması ilə əlaqədar əhalinin daha çox müraciət etməsi və diaqnozların daha dəqiq qoyulması kimi müsbət meyillə yanaşı, əhali arsında əlillik almağa cəhdlərin artması və başqa səbəblər də ola bilər. Məsələnin tibbi aspektinə gəlincə bizim təcrübəmiz və müşahidəmiz göstərdi ki, müalicə taktikasının seçimində qüsurlar vardır. OXZ-nin sinir fəsadlarının kəskin dövründə ağrıkəsici və miyoreleksantlar verib, xəstəliyə səbəb əsas amil olan zədələnmiş disqə düşən təzyiqi azaltmadıqda, xəstəyə kömək etmək əvəzinə orqanizmin bioloji özünü qoruma mexanizmini pozaraq fəsadların dərinləşməsinə şərait yaradılır. Ona görə də xəstələr dərman qəbul etdikləri zaman mütləq yataq rejiminə ciddi əməl etməli və ayğa qalxanda korset bağlamalıdırlar. Çünki, ayağa duranda zədələnmiş disklər bədənin 2/3 ağırlığından sıxılır, hər hansı bir hərəkət isə bu sıxılmanı daha da artırır. Ağrı kəsici və miyoreleksant təsirindən ağrı hiss edilmir, sinir, onurğa beyni daha çox sıxılır. Bizim təklif etdiyimiz xüsusi korset bərk sıxılmaqla yanlardakı boşluğa girərək qabırğa qövsünün aşağı dayanıqlı nöqtəsi ilə qalça darağını birləşdirir, kifayət qədər sərt olduğu üçün ağırlığın bir hissəsini qalçaya ötürür, beldə zədələnmiş hissələrə düşən yükün təsiri azalır, hərəkətlər kəskin məhdudlaşır. Korset uzanmış vəziyyətdə nəfəs vermənin sonunda bərk sıxılaraq bağlanır, ayaqüstdə olduğu zaman beldə olur, uzananda açılır. Erkən, ancaq uzanmış vəziyyətdə müalicəvi bədən tərbiyəsinə başlanmalıdır.

OXZ ilə xəstələrin cərrahi əməliyyata çox cəlb olunması və əməliyyatdan sonra çoxunun əlil olması faktı da düşündürücüdür. Bu problem beynəlxalq tibb aləmində çoxdan diqqəti özünə çəkmişdirr. Məsələn, 9-12 noyabr 1998-ci ildə Rotterdamda bu məsələ ilə əlaqədar keçirilən beynəlxalq konfransda aydınlaşdırıldı ki, xronik bel ağrılarınin 21%-ini beldə cərrahi əməliyyatlardan sonra yaranan ağrılar (Failed Back Surgery Syndrome-FBSS) təşkil edir və əhali üçün ciddi problemdir (7). Buna səbəb cərrahi əməliyyatdan sonra epidural fibroz, araxnoidit, kauzalgiya, residiv, tapılmayan sekvestr, epidurit, diskit, stabilliynin pozulması, stenoz, arteriya zədələnməsi, əzələlərdə distrofik proseslərdir (7). İnsanların 90%-ində bel ağrısı olur, amma, onlardan 5-10%-i xronikləşir və bunların da bir hissəsi 3 ay ərzində konservativ tədbirlər hətta spontan olaraq keçir (7). Konqresdə əməliyyat üçün xəstələrin seçilməsində ciddi yanlışlıqlar olduğu hamı tərəfindən qəbul edilmişdir. Ona görə bir çox aparıcı klinikalar cərrahi əməliyata göstərişlərin sayının azaldılmasını təklif edir, yeni və az radikal metodlar tətbiq ediməsinə çalışırlar. Bunlar bizdə də nəzərə alınmalıdır.

OXZ-nin fəsadlarının artmasında bu gün MR-də fəaliyyət göstərən çox saylı “bel çəkənənlərin”-də rolu var. Bu insanların kor koranə, ən başlıcası, heç bir məsuliyyət daşımadan insan sağlıği ilə oynamağı, ən azından, doğru deyil. Əslində onların arasında doğrudan da bel çəkmə ilə əlaqəli müəyyən qabiliyyəti və təcrübəsi olanlar var. Qədimdən bu günə qədər bütün xalqlarda “bel çəkmə” (müasir elmdə isə manual terapiya) ilə məşğul olanlar olub və var. Məsələn, ABŞ-da onlar “osteopat”, İnqiltərədə “şiropraktor” adlanır. Ancaq, onlar xüsusi məktəblərdə hazırlanır, diplom alır və mibb müəssisələrində, lazım gəldikdə həkim nəzarəti altında işləyir, vergi ödəyirlər. Biz də bunları düşünməyin vaxtı çatıb.

Qaynaqlar: 1. Oğuz H., Romatizmal ağrılar, 1992, Konya, Türkiye, seh. 174-183.

2. Editör Oğuz H., Tibbi Rehablitasyon, 1995, Türkiye, seh. 346-352.

3. Rene Cailliet M. D., Bel ağrısı sendromları, 3. baskı, 1994, Türkiye (tərcümə).

4. Gerard A., Lumbosacral Radiculopathy, June 28 2004, (http://www.emedicine.com/).

5. Rajeev K. P., Lumbar Degenerative Disc Disease, Oct. 2004, (http://www.emedicine.com/PMR/htm).

6. Robert E. W., Lumbosacral Disc Injuries, Sept. 2004, (http://www.emedicine.com/SPORTS/topic66.htm).

7. МЕЖДУНАРОДНЫЙ КОНГРЕСС, ПОСВЯЩЕННЫЙ ЛЕЧЕНИЮ ХРОНИЧЕСКОГО БОЛЕВОГО СИНДРОМА ПОСЛЕ ОПЕРАЦИЙ НА ПОЯСНИЧНОМ ОТДЕЛЕ ПОЗВОНОЧНИКА "PAIN MANAGEMENT '98", (FAILED BACK SURGERY SYNDROME), М. С. Гельфенбейн, 2000, Московский НИИ скорой помощи им. Н. В. Склифосовского.

8. Большая Мед. Энциклопедия, АМН СССР, 3-е изд., 1981, Москва, том 17, стр. 413-417. 9. Влагодатский М.,Диагностика и лечение дискогенного пояснично-kрeстцового рaдикулита, Иркутск,1987.